Asya’da ölümcül seller ve ABD’de erken kar fırtınaları, hava şartlarını sertleştiren La Nina’nın geri dönüş sinyalini veriyor.
Son altı yılda beşinci defa meydana gelmeye başlayan La Nina, Pasifik sularındaki soğumayla tanımlanan doğal bir döngü olsa da ekonomiler üzerinde zincirleme tesirler yaratabilen, global ölçekte felaket riskini büyütebilen bir iklim deseni olarak öne çıkıyor.
Sigorta brokeri ve data tahlil firması Aon datalarına nazaran, son La Nina yıllarında global kayıplar 258 milyar dolar ile 329 milyar dolar aralığında seyretti. Datalara nazaran hasar toplamları yıl bazında dalgalansa da genel istikametin net olduğu vurgulanıyor: Çok hava olayları, kayıpları üst itiyor.
La Nina kuraklık ve şiddetli yağışları birebir anda yoğunlaştırabilen, tropik Pasifik’te daha faal fırtınaları besleyebilen ve Atlantik kasırgalarını güçlendirebilen bir desen olarak tanımlanıyor. Datalar, geçmiş periyotlarda bu desenin Los Angeles yangınlarını (Ocak) ve 2024’te güney ABD’de 250’den fazla can kaybına yol açan Hurricane Helene’i etkileyen şartlara katkı vermiş olabileceğini gösteriyor.
Bloomberg’in haberinde mevcut La Nina’nın son altı yıldaki beşinci La Nina olmasına dikkat çekilirken, son çeyrek yüzyılda El Nino’lara kıyasla daha fazla La Nina görülmesine dönük bir eğilimden kelam ediliyor.
Bilim insanları kelam konusu kaymayı hâlâ incelerken, kimi görüşler iklim değişikliğinin döngüyü etkileyebileceğini, öbürleri ise doğal değişkenliği işaret ediyor.
Environmental Development mecmuasında yayımlanan bir araştırmaya atıfla; La Nina’nın mısır, pirinç ve buğdayda daha düşük verimlerle ilişkilendirildiği belirtiliyor.
Enerji tarafında ise ABD’nin kuzeyi ile Çin ve Japonya’da daha soğuk şartların yerleşmesiyle güç talebinin artma eğiliminde olduğu, bunun yakıt tüketimini yükseltip kamu hizmeti sağlayıcıları üzerinde baskı yaratabileceği aktarılıyor.
Araştırmalar, bu tesirlerin tıpkı anda devreye girebileceğini; birtakım emtialarda fiyatları üst itebilirken, kimilerini da sıkıştırabileceğini vurguluyor.
Aon’un araştırmasına nazaran, zayıf bir La Nina’nın bile önemli tesirler yaratabileceği not ediliyor. World Weather Attribution tahlili kapsamında fırtınayı inceleyen araştırmacı gruba nazaran; tropik siklonlar ve yıkıcı sellerin yer aldığı bir dizinin Güney ve Güneydoğu Asya’da 1.600’den fazla mevte ve en az 20 milyar dolar kayba yol açtığı belirtiliyor.
Bloomberg’in derlediği bilgilere nazaran; Vietnam ve Tayland’da Kasım ve Aralık aylarında yaşanan seller en az 500 kişinin vefatına ve 16 milyar doların üzerinde hasar ve kayba neden oldu. La Nina’nın rolünün bu felaketlerde kesin olmadığı lakin desenin geçmiş davranışıyla “tutarlı” göründüğünü aktarılıyor.
Climate Analytics CEO’su Bill Hare ise şu değerlendirmeyi yapıyor: “La Nina’nın Güneydoğu Asya’da olağanın üzerindeki yağışlara katkısı, can kayıplarına ve altyapı hasarına yol açıyor.”
Araştırmada, Çin’de olağanın altındaki sıcaklıkların kışlık buğday üretimini tehdit edebileceği belirtiliyor. Bununla birlikte, mevcut La Nina’nın zayıflığının tesirleri sınırlayabileceği de not ediliyor.
Güneydoğu Asya’da palm yağı üreticileri için ise daha ağır yağışların hasat ve taşımayı aksatabileceği, bunun da aylık üretim ile yağ çıkarma oranlarını etkileyebileceği belirtiliyor. Öte yandan artan nemin 5–12 ay içinde ağaçların toparlanmasına ve salkım oluşumuna katkı vererek olumlu tesir yapabileceği de aktarılıyor.
ABD görünümü: Kuzeyde daha soğuk ve karlı; güneybatıda kuraklık eğilimi
Clark University’den coğrafya profesörü Abby Frazier’a nazaran, Kuzey Amerika’da La Nina ekseriyetle Batı Kanada, Pasifik Kuzeybatısı, Kuzey Rocky Dağları ve Büyük Göller bölgesinde daha soğuk ve daha karlı şartlarla ilişkilendiriliyor.
ABD’nin güneybatısında La Nina’nın ekseriyetle kuraklığa eğilim yarattığı; bunun Güney Kaliforniya’ya uzanabileceği belirtilirken, tıpkı vakitte farklı desenlerin beklentiyi bilakis çevirebildiğine dikkat çekiliyor.
Global risk haritası: Brezilya’da yağış düzensizliği takibi
Dünyanın en büyük soya ihracatçısı Brezilya’da, La Nina’nın güney büyüme bölgelerinde yağışı azaltabileceğine dair izleme yapıldığı belirtiliyor.
Meteorolog Marco Antonio dos Santos, iddiaların ülkenin merkez ve güneyinde sistemsiz yağışlara işaret ettiğini; fakat 20 günden uzun süren kurak devir sinyali olmadığı için kaygıların şimdilik daha hudutlu olduğunu aktarıyor.
Brezilya’nın en güneyindeki Rio Grande do Sul eyaletinde soya ekimlerinin bir ölçü geciktiği, lakin ilerlediği, riskin Aralık’ta daha kuru bir periyoda kayabilmesi olduğu belirtiliyor.
Ignitia’nın baş bilim sorumlusu Andreas Vallgren ise sistemsiz yağışın birtakım tarlalara yarar sağlayıp kimilerinde ziyan yaratabileceğini; asıl riskin yağışın “mevsim dışı” gelmesi ya da kritik büyüme periyotlarını pas geçmesi olduğunu söylüyor ve bu durumun ziraî faaliyeti “kötü olasılıklı bir piyango”ya çevirebildiğini söz ediyor.
Aon’un araştırma notunda mevcut La Nina’nın şu sıralar tepe yapıyor olabileceği ya da önümüzdeki haftalarda doruğa ulaşabileceği; akabinde ekvatoral Pasifik’te şartların nötre gerilemesinin beklendiği aktarılıyor. Fakat Pasifik’in olağana dönmesinin, global hava şartlarındaki dalgalanmanın çabucak biteceği manasına gelmediği; La Nina şartlarının aylarca sürebileceği not ediliyor.
