Türkiye’de kırmızı et bölümü uzun müddettir maliyet baskısı, talep daralması ve finansman yükü üçgeninde sıkışmış durumda.
Zincirin her halkasında tablo farklı üzere görünse de meselelerin özü tıpkı: Artan maliyetleri karşılayamamak, düşen talebi toparlayamamak ve yüksek finansman maliyetinin altında ezilmek…
Besiciler, yem ve öteki girdi fiyatlarının artmaya devam ettiğini, buna rağmen satış fiyatlarının maliyetleri karşılamadığından yakınıyor.
Entegre tesisler ve mezbahalar, besiciden gelen fiyat artışlarını anında üstlenmek zorunda kaldıklarını fakat zincir marketlere ve büyük müşterilere uzun vadeli satış yaptıkları için ortadaki finansman yükünün sırtlarına bindiğinden şikâyetçi.
Vatandaş ise alım gücü düştüğü için kırmızı ete ulaşmakta her geçen gün daha çok zorlanıyor.
Aslında bu problemler yeni değil…
Meseleyi sık sık yazıp çiziyor, üzerine konuşup tartışıyoruz.
Ancak geçtiğimiz günlerde kesimde kıymetli bir oyuncunun konkordato ilan etmesi, yaraların ne kadar derinleştiğini bir kere daha ortaya koydu.
Çok sayıda ulusal zincir market ve fast food şirketine et ve et eserleri tedariki sağlayan ve dalın önde gelen şirketleri ortasında yer alan Erşan Et konkordato ilan etti.
Bilecik’te küçük bir kasap dükkânı ile başlayan şirket bu yıl 26’ncı yılını kutluyordu.
1999 yılında Bilecik- Eskişehir Karayolu üzerinde kurulan tam entegre tesiste kesim sürecinin yanı sıra karkas et, kemiksiz et, şarküteri eserleri, ileri işlenmiş et eserleri ve dondurulmuş eserler üretiliyordu.
Ancak son yıllarda yaşanan finansal ezalar yüzünden sıkıntı bir süreçten geçen şirket konkordatoya başvurdu ve Bilecik 3. Asliye Mahkemesi, 8 Ağustos’ta aldığı kararla Erşan Et’e 3 ay müddetle süreksiz mühlet tanıdı.
Haliyle de gözler kırmızı et kesimine çevrildi.
Zira dalda öne çıkan isimlerle konuştuğumuzda düşüncede olan tek şirketin Erşan Et olmadığını öğreniyoruz.
Bu mevzuda herkes huzursuz ve haklı olarak temkinli konuşmayı tercih ediyor.
Biz de alandan gelen bilgiler ve yorumlar ışığında kesimin içinde geçtiği durumu sizlere aktaralım istiyoruz.
Konuştuğumuz kesim temsilcileri isimlerini vermek istemiyor fakat bize piyasadaki durumu net halde özetliyorlar.
SATIŞLAR DÜŞTÜ, MALİYET ARTTI
İlk konuştuğumuz kesim temsilcisi Erşan Et için “Türkiye’nin et bölümünde akla gelen birinci 3-4 firmadan bir tanesi” sözünü kullanıyor.
Erşan Et’in asıl işi mezbaha ve toptan karkas et satışıyken 5-6 yıl evvel şarküteri işine de girdiklerini ve şarküterinin çok güç bir pazar olduğunun altını çiziyor.
Firma sahiplerinin dost sohbetlerinde “Etten pazara kazandım lakin şarküteride çok bedel ödedim” dediğini aktarıyor.
Düşük ciro ve kâr marjına ek olarak yüksek finansman maliyetinin kesimde birçok şirketi yormaya başladığını anlatan kesim temsilcisi, “Türkiye genelinde kasaplarda et satışları yüzde 40-50 civarında düştü. Şarküteride bu düşüş yüzde 30-35 seviyesinde. Türkiye’de kişi başı yıllık kırmızı et tüketimi 10 kilogramın altına geriledi. Kelam konusu düşüşler, tedarikçi firmaların cirolarını eritirken, kâr marjlarını neredeyse yok etti. Üstüne yüksek faiz ortamı eklenince tablo daha da ağırlaştı. Mevcut finansman ortamı tabir yerindeyse şirketlerin nefesini kesiyor” diyor.
Tedarikçi firmaların yaşanan konkordatolardan çok olumsuz halde etkilendiğini altına çizen yetkili, mevcut tabloyu şöyle özetliyor: “Piyasa dingin, ciro düşük, kar marjı az ancak finansman maliyetleri çok yüksek. Kesimin yüzde 30’u finansal açıdan çok sıkıntı bir devirden geçiyor. Bilhassa yüksek kredi kullanımı olan ve sermaye yapısı zayıf durumdaki şirketlerden önümüzdeki aylarda konkordato haberleri gelebilir. Eylül ayı ve sonrasında bu çeşit sorunlara düşen diğer firmaları da duyabiliriz.”
45 GÜN VADENİN 1 KG ETE MALİYETİ 15 TL
Konuştuğumuz bir başka dal temsilcisi vadelerin bölümde değerli bir sorun teşkil ettiğinden bahsediyor.
Besici ile mezbahalar ortasında evvelce 30-45 gün olan vadelerin artık çok daha kısa tutulmaya çalışıldığını hatta birtakım firmaların peşin satışa döndüğünü kaydeden dal paydaşı, buna rağmen zincir market ve kimi büyük alıcıların hâlâ 60-90 güne varan vadeler talep edebildiğini söylüyor.
Bunun da hem nakit akışını bozduğunu hem de borç yükünü artırdığını lisana getiren dal paydaşı, ortaya çıkan maliyet yükünü kolay bir hesapla şöyle özetliyor: “Artık kesimde vadeler bitti, et ticareti peşine döndü. Yaptığımız hesaplamalara nazaran bugün 45 gün vadenin bir kilogram ete maliyeti 15 TL civarında. Besicilerden mal alırken fiyat geçişleri et entegre tesislerine anında yansıyor. Fakat birebir eserleri zincir marketlere en az 30 gün vade ile verdikleri için ortadaki farkın maliyeti entegre işletmelerin sırtına biniyor. Bölüm şuan peşin alıp vadeli sattığı için hem alırken hem satarken ziyan ediyor. Dalın yarıya yakınının sırtında olağanın üzerinde bir borç yükü var. Birkaç istisna dışında et dalında yeni yatırımlar, yeni tesis inşaları durdu.”
DALDA KONKORDATO RİSKİ ARTTI
Krediyle büyüme trendinin ülkedeki ekonomik iklimin bozulmasıyla birlikte kesimi çıkmaza soktuğunu kaydeden dal paydaşı, bilhassa yüksek kredi kullanımı olan ve sermaye yapısı zayıf şirketlerde konkordato riskinin arttığının altını çiziyor.
Sektör paydaşı, “Krediyle büyüme stratejisi, iktisattaki iklim değişince aksi tepti. Evvelden yüksek borçluluk bile, işleyen piyasa sayesinde tolere edilebiliyordu. Artık ise düşen talep ve daralan pazar bu toleransı ortadan kaldırdı” diyor.
Konuştuğumuz ikinci sektör temsilcisi ağız birliği etmişçesine benzeri tespitlerde bulunuyor: “Sonuçta, üreticiden tüketiciye kadar uzanan zincirin her halkasında çarklar yavaşladı. Vade uzadı, ciro düştü, mevcut kar oranları borç ve faiz yükünü çevirmeye yetmiyor. Talep toparlanmaz, faizler gerilemez ve finansman şartları iyileşmezse, önümüzdeki aylarda daldan daha fazla ‘kötü haber’ duyma ihtimalimiz yüksek.”
Anladığımız kadarıyla kırmızı et bölümü tahminen de uzun vakittir olmadığı kadar kırılgan bir periyodun içinde.
Bu kırılganlık yalnızca şirket bilançolarında değil, tedarik zincirinin bütününde hissediliyor.
Meselenin tüm boyutunu anlamak ve aktarmak ismine bir diğer bölüm temsilcisiyle konuşuyoruz.
SÜREÇ ARTIK YÖNETİLEMİYOR
Üçüncü sohbetimizden de emsal durum tespitlerini not alıyoruz.
“Kırmızı et bölümü faizlerin bu kadar yüksek olduğu ve finansal sorunların arttığı bir devirde bu süreci artık yönetemiyor” diyen kesim temsilcisi, “Vatandaşın satın alma gücü zayıfladığı için talep de sert formda düştü. Şirketler elindeki malı döndüremiyor. Ne üretici ne de tüccar için karlı bir periyot değil. Besici, et tüccarı, entegre işletmeler ya da endüstrici fark etmeksizin kesimin tüm paydaşları finansal açıdan güç bir süreçten geçiyor” diyor.
Bilançolarda kısa vadeli borçlanmaların çok yüksek olduğunu tabir eden dal temsilcisi, bizimle son olarak şu tespitini paylaşıyor: “Eskiden de sermaye rasyoları böyleydi tahminen lakin o vakitler iş vardı. Talep güçlüydü, piyasa canlıydı ve çarklar bir halde dönüyordu. Artık bu türlü bir tablo yok. Entegre tesislerin peşin ya da çok kısa vadeli alımlarına karşı satışlarında vade mühletleri uzadı. Kimileri 90 gün vadeye kadar çıkıyor. Hem üretim hem de ticaret tarafına baktığımızda tedarik zincirinin kırılmaya başladığına şahit oluyoruz.”
Tam bu yazıyı yazarken telefonumuz çalıyor.
Bu sefer kesimden bir öteki temsilci bizi arıyor.
O’nunla da bu mevzuyu konuşurken 2020’de beri kesimin zahmet içinde olduğunu lakin bu yıl faiz yükünün çok daha fazla hissedildiğini söylüyor.
“Artık besi de mezbaha da para kazandırmıyor. Kesimde şirketlerin en az yüzde 40-50’si finansal açıdan zorda. Et dalının finansal döngüsüne sermaye yetişmez, kredi dayanağıyla yürüyen bir kesimiz. Şuan realiteye baktığımızda dalın bankalardan temin ettiği paranın yıllık maliyeti yüzde 55 düzeylerinde. Burada pazarlık bahtımız da yok zira bankalar aslında parayı vermek istemiyor” diyor.
Sektörde 2023’ten bu yana irili ufaklı 25 civarı şirketin konkordatoya başvurduğunu kaydeden dal temsilcisi, “Önümüzü göremiyoruz. Epey vakit bedel ödedik ve ödemeye devam ediyoruz. Fakat işin daha berbatı bu bedeli daha ne kadar ödeyeceğimizi öngöremiyoruz. İleriye dönük olumlu hissiyatımızı kaybettik. Müspet gücümüzü yitirdik. Türkiye’nin birtakım bölgelerinde 50-60 yıllık firmaların bile ağır bedeller ödemelerine karşın meşakkate düştüğünü ve zorda olduklarını duyuyoruz” diyor.
Özetle pek çok dalda daha sık gündeme gelen konkordato ve iflas haberlerinden maalesef tarım ve besin bölümü de azade değil.
Sektör temsilcileri sohbet sırasında bizde kalması kaydıyla birtakım off the record bilgiler de verdiler.
Ancak çıkardığımız sonuç bizi açıkçası daha da kaygılandırdı.
Zira bu sonbahar ve kış kırmızı et bölümü açısından epey sert geçecek üzere duruyor.
Umarım yanılırız.
İrfan Donat
Bloomberg HT Tarım Editörü
idonat@bloomberght.com
