Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) blog sayfasında yayımlanan bir tahlilde, kartla yapılan harcamalar talep dinamiklerini izlemek için pahalı bir öncü gösterge niteliği taşıdığı belirtildi. Lakin son yıllarda bu harcamalar ivmelenerek özel tüketim harcamalarından ayrıştığı ve bu ayrışmada, tüketicilerin nakitle ödeme sisteminden kartla ödemeye geçmesi tesirli olduğu belirtildi. Bu nedenle, kartla harcama bilgileri üzerinden talep şartlarını değerlendirirken kart kullanım oranındaki artışın tesirinin arındırılması değer taşıdığı vurgulandı.
TCMB’de yardımcı ekonomist olarak nazaran yapan Ece Taşan Özel, Orhun Özel ve araştırmacı olarak misyon yapan Tahamuhammet Süleyman tarafından kaleme alınan “Kart Kullanım Oranı ve Kartla Yapılan Harcamalar” başlıklı blog yazısı, Merkezin Güncesi sayfasında yayımlandı.
Blog yazısında ayrıyeten, kartla yapılan harcamaların son yıllarda, bilhassa mali sıkılaşma sonrasında, daha ölçülü bir artış göstererek özel tüketimin seyriyle daha uyumlu bir görünüm seyrettiğinin görüldüğü belirtildi.
TCMB’nin blog yazısında şunlar denildi:
Kartla yapılan harcamalar yüksek frekanslı olması ve vakitli bilgi sunması nedeniyle talep şartlarını izlemede ağır bir formda kullanılıyor. Bu gösterge, Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) içindeki özel tüketim kalemiyle de 2021 yılına kadar hayli uyumlu bir seyir izliyor. Fakat son yıllarda kartla yapılan harcamalar ivmelenme kaydederek özel tüketimin seyrinden ayrışıyor. Bu ayrışma, kartla yapılan harcamalardaki artışın sırf talep gelişmelerine değil, tıpkı vakitte tüketicilerin ödeme tercihindeki dönüşüme -yani nakitten kartlı ödemeye yönelimin artmasına- bağlı olduğunu akla getiriyor. Bu yazıda, uzun periyotlu bir kartla harcama oranı serisi oluşturuyor ve kartla yapılan harcamalar verisinden ödeme tercihlerindeki değişimleri dışlayarak daha sağlıklı bir talep göstergesi elde ediyoruz.
Kartla yapılan harcamalar son devirde süratli bir biçimde artıyor. Bu artışta talep dinamiklerinin yanı sıra klâsik ödeme usulü olan nakitten karta geçiş de tesirli. Gerçekten, aktüel çalışmalar kartla ödeme sıklığının kayda kıymet biçimde arttığını ortaya koyuyor. Bu yükselişte, dijitalleşme ve temassız ödeme sistemlerinin yaygınlaşması üzere teknolojik gelişmelerin yanı sıra enflasyonun yükselerek nakit taşımayı daha maliyetli hale getirmesi temel faktörler olarak karşımıza çıkıyor.
Dolayısıyla ödeme alışkanlıklarındaki değişimler, kartlı harcamalar verisini kullanarak talebe ait yorum yaparken kart kullanımındaki artışı da dikkate almamızı gerektiriyor. Kartla yapılan harcamaları bu değişimden arındırmak için de kart kullanım oranını bir vakit serisi olarak varsayım etmemiz gerekiyor.
Kart kullanım eğilimlerini ölçebilmek için tüketicilerin toplam harcama seviyesine ait bilgilere muhtaçlık duyuyoruz. Bu kapsamda akaryakıt dalı bize kıymetli bir referans sunuyor. Zira bu kesimde hem toplam satış ölçüsüne hem de kartla yapılan harcama bilgilerine ulaşabiliyoruz. Kartla yapılan akaryakıt harcamalarını toplam akaryakıt satışlarına oranlayarak, bölüme has bir kart kullanım oranı hesaplayabiliyoruz. Bilhassa 2021 yılı sonrasında bu oranda dikkat cazip bir artış gözleniyor. Başka bölümlerde de benzeri bir eğilimin olduğunu varsayarsak, kartlı harcama datalarını bu tercihin vakit içindeki değişiminden arındırarak, toplam tüketim harcamalarını daha hakikat yansıtan bir göstergeye ulaşmamız mümkün hale geliyor.
Kartla yapılan harcamaları daha sağlıklı bir talep göstergesi olarak takip edebilmek için, öncelikle hesapladığımız kart kullanım oranından faydalanarak kart kullanım tercihi düzeltilmiş serileri elde ediyoruz. Daha sonra bu serileri fiyat tesirlerinden arındırarak gerçek harcama eğilimlerini daha net bir biçimde izleyebiliyoruz. Bu halde elde ettiğimiz kart kullanım eğilimi düzeltilmiş ve düzeltilmemiş harcama dataları ortasında 2021 sonrasında değerli bir farklılaşma gözlüyoruz. Kart kullanım oranının besbelli bir biçimde yükseldiği bu devirde kartla yapılan harcamalar güçlü bir ivmelenme kaydediyor. Lakin, kart kullanım tercihi tesirinden arındırılmış olarak bakıldığında ise harcamalardaki artış daha ölçülü. Dahası, kimi dönemsel ayrışmalar dışında, bu düzeltilmiş harcama verisi özel tüketimin seyri ile epeyce uyumlu.
Özetle, kartla yapılan harcamalar talep dinamiklerini izlemek için bedelli bir öncü gösterge niteliği taşıyor. Lakin son yıllarda bu harcamalar ivmelenerek özel tüketim harcamalarından ayrışıyor. Bu ayrışmada, tüketicilerin nakitle ödeme prosedüründen kartla ödemeye geçmesi tesirli. Bu nedenle, kartla harcama dataları üzerinden talep şartlarını değerlendirirken kart kullanım oranındaki artışın tesirinin arındırılması ehemmiyet taşıyor. Bu tesir arındırıldığında ise, kartla yapılan harcamaların son yıllarda, bilhassa nakdî sıkılaşma sonrasında, daha ölçülü bir artış göstererek özel tüketimin seyriyle daha uyumlu bir görünüm seyrettiği görülüyor.
