İRFAN DONAT
İran Savaşı’nın global piyasalarda yarattığı ve yaratacağı tesirler farklı açılardan tahlil ediliyor.
YODA Danışmanlık Kurucu Ortağı Hakan Göral ise sürecin global tarım piyasaları ve besin dalı açısından muhtemel tesirlerini tahlil etti.
Körfez’deki tansiyon, dünya haritasında küçük bir bölgede yaşanıyor üzere görünse de o küçük bölgede global ticaretin tahminen de en stratejik darboğazı oturuyor: Hürmüz Boğazı.
Göral, savaş haberi geldiğinde piyasaların üç şeyi çabucak fiyatlamaya başladığını belirterek, “Bunlar fizikî kesinti riski (Geçiş kapanır ya da yavaşlar), risk primi (Sigorta, navlun ve finansman maliyeti artar) ve ikincil üretim şoku (Doğalgaz değerlenir, gübre üretimi aksar) olarak sıralanıyor. Fakat ikinci ve üçüncü kanal, birincisinden bile süratli çalışabilir. Boğaz fizikî olarak kapanmasa bile gemiler sigorta teminatı beklerken müddet uzar ve o bekleme mühleti bile piyasalara yansır. O yüzden tansiyon kalıcı olursa fatura, petrol fiyatından çok daha derin bir yere iner. Ekmek fiyatına bile yansır” diyor.
Hürmüz Boğazı’nın Basra Körfezi’nin tek çıkış kapısı olduğuna dikkat çeken Göral, bu boğazın ötesindeki ülkelerin (Suudi Arabistan, Irak, BAE, Kuveyt, Katar, İran) dünyanın kanıtlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık yüzde 55’ine sahip olduğunu hatırlatıyor.
2024 yılında Hürmüz’den günlük ortalama 20 milyon varil ham petrol ve petrol eseri geçtiğini ve bunun da global petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geldiğini kaydeden Göral, Suudi Arabistan, Irak, BAE, Kuveyt ve İran birlikte kelam konusu akışın yaklaşık yüzde 85’ini oluşturduğunu belirtiyor.
Katar ve BAE’nin tüm LNG ihracatının Hürmüz’den geçtiğinin altını çizen Göral, “Bu hacimleri pazara ulaştıracak öbür bir yol bulunmuyor. Petrol için kısmi bypass (boru hatları) mümkün; LNG için hiçbir alternatif mevcut değil” diyor.
2024’te Hürmüz’den geçen ham petrolün yüzde 84’ünün Asya pazarlarına gittiğini hatırlatan Göral, toplam akışın yüzde 69’unun Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore’ye ulaştığını kaydediyor.
Göral, “Suudi Arabistan ve BAE’nin bypass kapasitesi toplam yaklaşık 2,6 mb/gün — günlük 20 mb’lik akışın sırf yüzde 13’ü. Yani boğaz kapansa bile boru sınırları sembolik seviyede kurtarıcı olur, yapısal değil” notunu düşüyor.
Günlük yaklaşık 17-20 milyon varil ham petrol ve petrol eserinin Hürmüz’den geçtiğini belirten Göral, “Bu sayı global petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 18-20’si ve deniz yoluyla taşınan petrolün %25’in üzerinde. Karşılaştırma yapmak gerekirse dünyanın bir sonraki kritik boğazı Malakka’dan günlük yaklaşık 16 milyon varil geçiyor. Münasebetiyle Hürmüz’ün muadili yok zira alternatif rota, kıta çapında boru sınırları gerektiriyor ve mevcut kapasiteler yetersiz. Suudi Arabistan’ın Yanbu boru sınırı kapasitesi ~5 mb/gün; Irak ve BAE’nin alternatifleri kısmi. Toplam bypass kapasitesi 8-10 mb/gün‘ü geçmiyor — boğaz trafiğinin yarısından azı” diyor.
“Katar, dünya LNG ihracatının yaklaşık yüzde 20-22’sini tek başına gerçekleştiriyor; 2024 prestijiyle günlük yaklaşık 9,3 Bcf/gün” bilgisini paylaşan Göral, BAE’nin ek katkısıyla Körfez kaynaklı LNG global ticarette belirleyici olduğunun altını çiziyor.
Göral, “Bu LNG’nin tamamı Hürmüz’den geçmek zorunda. Alıcılar, Japonya, Güney Kore, Çin, Hindistan (Asya talep merkezleri) ve Rus gazından çekilmeye başlayan Avrupa. 2022 sonrasında Avrupa’nın Katar LNG’ye bağımlılığı yapısal olarak arttı. Bu da bir Hürmüz tansiyonunu Avrupa gaz piyasasına direkt bağlıyor” tespitini paylaşıyor.
Gübre ve Tarım Girdileri
Gübre, jeopolitik tahlillerde petrolün gölgesinde kalır. Lakin tesir düzeneği çok daha karmaşık ve çok daha uzun ömürlüdür — zira gübre fiyatı, bir sonraki hasat mevsimini tesirler.
Körfez’den aylık çıkan gübre sevkiyatının kaba toplamda 3-4 milyon ton bandında seyretiğini söyleyen Göral, “Kükürt ekseriyetle göz arkası edilir ancak kritiktir: fosfatlı gübre üretiminde hammadde olarak kullanılır ve Körfez rafinerilerinin yan eseri olarak büyük ölçüde ihraç edilir. Hürmüz tansiyonu kükürt arzını da kısarsa, fosfat gübresi üretimi dolaylı yoldan etkilenir.
Azotlu gübre üretiminin ana girdisinin amonyak olduğunu hatırlatan Göral, şu notu düşüyor: “Amonyak üretiminin yaklaşık yüzde 70-80’i Haber-Bosch prosesiyle gerçekleşir ve bu prosesin hammaddesi doğalgazdır. Üretim maliyetinin yüzde 60-70’i doğalgaz faturasıdır. Alıcılar ise Hindistan (dünyanın en büyük amonyak ithalatçılarından), Brezilya, Avrupa, Türkiye, Afrika pazarları olarak öne çıkıyor.”
“Üre ise amonyaktan üretilir ve global azotlu gübre pazarının yaklaşık yüzde 55-60’ını oluşturur. Körfez çıkışlı üre, global spot piyasasının fiyat kılavuzlarından biridir” diyen Hakan Göral, alıcılar ortasında Hindistan (yılda 8-10 milyon ton ithalatla dünyanın en büyük alıcısı), Brezilya, Türkiye, Avrupa, Güneydoğu Asya, Afrika’nın öne çıktığını söylüyor.
Hakan Göral, kimyasal gübre piyasasına ait şu bilgileri paylaşıyor: “Bahreyn’in GPIC tesisi (Bahreyn–Suudi–Kuveyt ortak girişimi) ~400.000 ton/yıl amonyak ve ~600.000 ton/yıl üre üretiyor; bölgesel toplama küçük lakin manalı bir katkı yapıyor. Hürmüz kapanmasından lojistik olarak etkilenecek fakat global dengeyi kaydıracak ölçekte değil. Hürmüz kapanırsa bu ticaret durur. Alternatif tedarikçiler (Rusya, Orta Asya, Çin) varsa da kapasite ve lojistik açıkları kapatmak haftalar değil aylar alır. Fosfat, doğalgazdan değil maden çıkarımından beslenir. Körfez’de Suudi Arabistan (Ma’aden — dünyanın en büyük entegre fosfat projelerinden biri) ve BAE belirleyici. Küresel fosfat pazarında Fas ve Çin de kritik fakat Körfez çıkışlı hacim azımsanmayacak büyüklükte. Hürmüz tansiyonunun fosfata tesiri lojistik üzerinden gelir: üretim dursa bile gemiler sigorta bulamaz, limanlar aksarsa fosfat ihracatı yavaşlar. Buna kükürt arzındaki kesinti eklenirse fosfat gübre üretimi çift taraflı sıkışır. Körfez rafinerilerinde ham petrol işlenirken açığa çıkan kükürt, global sülfürik asit ve fosfatlı gübre üretiminin temel hammaddesidir. Körfez, global kükürt ihracatının yüzde 20-25’ini karşılıyor. Sevkiyat durduğunda fosfatlı gübre üreten ülkeler (Fas, Hindistan vb.) da hammadde sıkışmasına girer. Potash (potasyum klorid, KCl) azot ve fosfattan farklı bir zincire sahip lakin bölgesel ilişki değerli: İsrail’in ICL Group, Meyyit Deniz kaynaklı potash ile global piyasada büyük oyuncu. Körfez ile İsrail ortasındaki tansiyonun tırmandığı periyotlarda İsrail ihracatı da süreksiz aksaklıklara maruz kalabilir — bu da potash fiyatına ek baskı yapar. Körfez krizleri, bölgesel tüm gübre zincirini eş vakitli vurma riski taşır.”
Hürmüz’den gübre taşınmasa bile, doğalgaz/LNG şoku nedeniyle dünyanın öbür yerlerinde gübre üretiminin aksayabileceği ikazında bulunan Göral, zira amonyak üretmek için doğalgazın kural olduğunu ve gaz pahalılaşınca ya da kısıntı gelince tesislerde üretimin yavaşlayacağını belirtiyor.
Mısır: Zati Kırılgandı, daha da Kırılgan
Analizde Mısır ile ilgili de parantez açan Göral, “Mısır, büyük amonyak ve üre kapasitesine sahip (yılda 7+ milyon ton üre kapasitesi, önemli ihracatçı). Lakin yerli doğalgaz üretimi son yıllarda düşüşte, ülke net gaz ithalatçısına (israil) döndü. İç piyasa sübvansiyonu ve ihracat ortasındaki istikrar, hükümet siyasetine bağlı. Doğalgaz arzı kısılırsa ya da LNG ithalat maliyeti yükselirse, Mısır fabrikaları kısmi duruş ya da üretim azaltımına gidebilir. Mısır’ın gübre ihracatı azaldığında ise global üre piyasasında boşluk büyür; bu da fiyatı daha da üst iter — dolaylı tesirin dolaylı etkisi” diyor.
Hindistan: Büyük Fakat Bağımlı
Hindistan’ın iç gübre üretimine rağmen LNG ithalatına önemli ölçüde bağımlı olduğunu söz eden Göral, Hindistan’ın dünyanın en büyük gübre ithalatçılarından da biri olduğunu belirtiyor. Yılda 8-10 milyon ton üre ithal eden Hindistan’ın Körfez kaynaklarına direkt bağımlı olduğunu söyleyen Göral, “Hürmüz tansiyonunda Hindistan hem LNG maliyeti üzerinden (iç üretim pahalılaşır) hem de ithalat lojistiği üzerinden (üre gecikmesi) çift taraflı etkilenir. Büyük tüketici olduğu için bu tesir global fiyata direkt yansır” tespitini paylaşıyor.
Göral, Pakistan, Bangladeş ve Günaydoğu Asya ülkeleri için ise şu tespittte bulunuyor: “Doğalgaza dayalı gübre kesimleri olan bu ülkelerde de misal dinamik işler: gaz değerlenince gübre sübvansiyonu artar ya da gübre kıtlığı baş gösterir. Hangi yol açılırsa açılsın, çiftçi maliyeti ya da kamu bütçesi üzerinden fatura ödenir.”
Türkiye Etkisi
Türkiye, gübre üretiminde kısmi kapasiteye sahip lakin hammadde açısından büyük ölçüde ithalata bağımlı durumda.
Bu durumu Göral şöyle özetliyor: “Tüpraş ve yerli gaz üreticileri kısıtlı; Türkiye doğalgazın büyük kısmını ithal ediyor (Rusya boru çizgisi, Azerbaycan, LNG). Körfez ülkelerinden üre ve amonyak ithalatı gerçekleştiriliyor. Esas tedarikçiler iran ve Rusya. Fosfat gübrelerinde Fas, Rusya ve Körfez’e bağımlılık var. Potash büyük ölçüde Rusya/Belarus ve Kanada kaynaklı, bölgesel tansiyonda alternatif bulmak zorlaşabilir.”
Hürmüz’de yaşanacak bir krizin Türkiye’yi birkaç kanaldan etkileyebileceği ihtarında bulunan Göral, “Doğalgaz, LNG fiyatı yükselirse, Türkiye’nin LNG ithalat maliyeti artar, elektrik ve sanayi maliyetlerine yansır. Üre/amonyak sevkiyatı aksarsa, tarım dönemi öncesi stok sorunu yaşanabilir. Navlun ve sigorta primleri artarsa ithal edilen tüm hammadde daha değerli gelir” diyor.
Türkiye’nin buğday üretiminde kıymetli bir ülke olmasına rağmen verimliliğin düşük (ortalama 3-4 t/ha) olduğunu belirten Göral, gübre kullanımının çiftçinin kâr-zarar hesabına nazaran esnek olduğunu kaydediyor.
Göral, “Üre pahalılaşınca Türk çiftçisi gübreyi kısar, randıman düşer ve hasat azalır. Bu yalnızca enflasyon değil, arz kısıtlaması demek. Türkiye’nin tarım kesiminin cari açık üzerinde de rolü var; gübre ithalat faturasının artması döviz baskısını (enflasyon) büyütür” diyor.
Hakan Göral, Hürmüz’deki tansiyonun kısa ve uzun vadeli muhtemel tesirlerini şöyle özetliyor: “Gerilim kısa sürer ve birkaç hafta ile hudutlu kalırsa fiyatları sıçratır lakin arz zinciri toparlar. Çiftçi esasen gübre sipariş etmişse o hasat fazla etkilenmez. Acı, yüklü olarak enflasyon üzerinden hissedilir. Lakin tansiyon uzun sürerse yani ekim devrine denk gelirse ya da birkaç ay devam ederse, çiftçiler sahiden gübre toprağında uygulayamaz. O hasat periyodu düşük randımanla biter. Bir sonraki hasat için fiyat beklentisi esasen bozulmuştur. İşte o noktada fiyat problemi, erişim sorununa dönüşebilir. Gübre satın alamayan çiftçi daha az eker. Daha az eken ülke ithalata daha çok yüklenir. İthalat yük devşiremezse zira herkes birebir anda dışarıdan almaya çalışıyordur, raflar değil, kasalar boşalır.”
