ÖNSÖZ
Değerli paydaşlarımız ve değerli okuyucular, Türkiye, 25 milyon hektarın üzerindeki tarım yeriyle Avrupa’nın en büyük tarım iktisadı pozisyonunu koruyor ve tarım kesimi hem ulusal gelirimizin hem de istihdamımızın vazgeçilmez desteklerinden biri olmayı sürdürüyor. Böylesine stratejik bir bölümde Bloomberg HT ile düzenlediğimiz Sürdürülebilir Tarım ve Besin Doruğu bizlere, yalnızca mevcut muvaffakiyetleri kutlama değil, birebir vakitte geleceğin risk ve fırsatlarına cevap verecek ortak bir aksiyon planı geliştirme imkânı sundu. Tepe sürecinde ortaya koyduğumuz tahliller, su kıtlığından lojistik zafiyetlere kadar sekiz temel sorunun ekosistemin dönüşümünü yavaşlattığını gösterdi. Bu tablo bizlere, üretim modellerimizi tekrar kurgularken iklim değişikliğinin tesirlerini azaltan, kaynak verimliliğini artıran ve tüketici itimadını pekiştiren bütüncül tahlillere odaklanmamız gerektiğini hatırlatıyor. Elinizdeki “Türkiye Sürdürülebilir Tarım ve Besin Sonuç Bildirgesi”, sorun–çözüm alakasının net bir haritasını çizerek 12 Stratejik Tahlil Teklifini “etki” ve “uygulanabilirlik” eksenlerinde önceliklendiren metodolojik bir çerçeve sunuyor. Böylelikle karar vericilerimiz kaynaklarını en yüksek faydayı sağlayacak alanlara yönlendirme fırsatını yaratmış oluyor. Bu dönüşümün muvaffakiyete ulaşması için raporda tanım edilen “Uygulama ve Ölçeklendirme” yapısının; somut gayeler, sorumlu kurumlar ve sistemli performans takibiyle desteklenmesi büyük değer taşıyor. Bölümdeki tüm aktörlerin bu çerçeveye faal iştiraki; dataya dayalı karar alma kültürünü yerleştirerek rekabet gücümüzü uzun vadede artmasını sağlayacaktır. Tepeye katkı sunan kamu kurumlarımıza, özel dal temsilcilerimize, akademisyenlerimize ve sivil toplum paydaşlarımıza en içten dileklerimle teşekkürlerimi iletirim. Sizlerin bilgi birikimi ve iş birliğiyle, güçlü tarım ekosistemimizi daha akıllı, dirençli ve kapsayıcı bir geleceğe taşıyacağımıza yürekten inanıyorum.
Saygılarımla,
Onur Candar Bain & Company Yönetici Ortağı
Değerli dal temsilcileri, değerli okurlar,
Tarım ve besin dalı, sadece ekonomik kalkınmanın değil; toplum sıhhatinin, çevresel
sürdürülebilirliğin ve stratejik bağımsızlığın da temel yapıtaşlarından biridir. Artan iklim riskleri,
kaynakların verimli kullanımı üzerindeki baskılar ve global tedarik zincirlerindeki dönüşüm, bu
alanlarda yeni bir perspektif geliştirmeyi mecburî kılmaktadır.
Bu gereklilikten hareketle düzenlenen Sürdürülebilir Tarım ve Besin Doruğu, Türkiye’nin tarım
potansiyelini sürdürülebilir bir büyüme modeliyle nasıl hayata geçirebileceği sorusuna yanıt
arayan tüm paydaşları bir ortaya getirdi. Tepe kapsamında su idaresi, genç istihdamı, verimlilik
artışı ve lojistik altyapının güçlendirilmesi üzere kritik başlıklarda uygulamaya dönük fikirler
geliştirildi. Tıpkı vakitte kesimin yapısal meselelerine yönelik somut tahlil alanları netleştirildi ve
farklı paydaşlar ortasında ortak bir vizyon inşa edildi.
Zirvenin sonunda gerçekleştirilen Yuvarlak Masa Buluşması, sürdürülebilir dönüşüm yolunda
güçlü bir irade ve iş birliği yeri oluşmasına katkı sundu. Bu raporla paylaşılan Türkiye
Sürdürülebilir Tarım ve Besin Sonuç Bildirgesi, kamu, özel dal ve sivil toplum arasında
koordineli, ölçülebilir ve dataya dayalı bir dönüşüm sürecine taban hazırlayacak somut maksatlar ve
uygulama adımları içermektedir.
Zirve boyunca elde edilen içgörüler, sadece aktiflik günüyle sonlu kalmayıp, canlı yayınlar, dijital
içerikler ve medya etkileşimleri yoluyla milyonlara ulaştırıldı. Bu etkileşim, sürdürülebilir tarım
vizyonunun toplumsal sahipliğini güçlendirdi.
Ortaya çıkan bu yaklaşım, sadece bir doruğun değil, geleceği birlikte şekillendirme iradesinin ortak
ifadesidir. Daima birlikte atılan bu adımların, sürdürülebilir tarım ve besin ekosistemimizin yarınlarını
güvence altına alacağına inanıyoruz.
Açıl Sezen
Bloomberg HT Genel Yayın Yönetmeni
Tarımın dönüşümüne katkı sunan tüm pahalı paydaşlar, Tarım ve besin dalı, ekonomik büyümenin, toplumsal refahın ve çevresel sürdürülebilirliğin kesişim noktasında yer alıyor. Fakat su kıtlığı, iklim krizi, üretim planlamasındaki eksiklikler, yanılgılar ve gençlerin bölümden gün geçtikçe uzaklaşması üzere yapısal sıkıntılar, sistemin dayanıklılığını tehdit ediyor. Bu bildirge, mevcut meseleleri net bir halde ortaya koyarken; planlı üretimden dijitalleşmeye, kooperatifleşmeden yeşil dönüşüme kadar uzanan tahlil teklifleriyle kesim için yol gösterici bir vizyon sunuyor. Sürdürülebilirlik artık bir seçenek değil, zorunluluk… Bu doküman de tarımın geleceğini şekillendirmede değerli bir adım niteliğinde.
İrfan Donat
Bloomberg HT Tarım ve Besin Editörü
1- TÜRKİYE’NİN TARIM VİZYONU
Tarım dalı, Türkiye iktisadının hem stratejik hem de yapısal açıdan en kritik bileşenlerinden biridir. Yaklaşık 25 milyon hektarlık tarım yeri ile Türkiye, Avrupa’nın en büyük tarım iktisadına sahip olup, tarımın gayrisafi yurtiçi hasıladaki (GSYH) hissesi %6 düzeylerinde seyretmektedir. Son otuz yılda ekilebilir alanlar %15 oranında azalmasına karşın ziraî üretimde verimliliğin artmasıyla birlikte bu kayıp telafi edilmiş, Türkiye son yirmi yılda dünya ziraî sıralamasında 33. sıradan 8. sıraya yükselmiştir. Bu artış katma bedelli eser geçişi ve verimlilik artışlarının sağladığı rekabet avantajının somut bir göstergesidir. Fakat misal arazi büyüklüğüne sahip Endonezya’nın ziraî GSYH’sinin Türkiye’nin 2,5 katı olması, hala gelişim alanlarımızın olduğunu işaret etmektedir. İstihdam açısından da tarım kesimi, milyonlarca kişinin direkt yahut dolaylı olarak geçim kaynağını oluşturur. Bu bağlamda, sürdürülebilir ve rekabetçi bir tarım vizyonu, sırf ekonomik büyümenin değil birebir vakitte toplumsal istikrarın da temel taşıdır.
İbrahim Yumaklı, T.C. Tarım ve Orman Bakanı “Tarımsal üretim yapan üreticilerimiz yeniliğe çok açık ve süratli ahenk sağlayabiliyor. Kâfi ki onlara gerekli ortamı oluşturun. Bizim dezavantajımız tesir edemeyeceğimiz şartlardan kaynaklanıyor. Ancak biz bu hususta süratli adım atabilen bir ülkeyiz.”
Stratejik Üretim ve Besin Garantisi
Türkiye’nin ekilebilir yerlerinin %80’inde stratejik eserler yetiştirilebilecek potansiyele sahip olması, üretimin planlı ve bilimsel temellere dayandırılması muhtaçlığını ortaya koymaktadır. Bu potansiyeli hayata geçirmek üzere üç yıllık üretim planları kapsamında sağlanan kredi, hibe ve Ar-Ge teşvikleri stratejik eser ekimini garanti altına alarak besin arzını sağlam bir temele oturtmaktadır. Bu stratejik yaklaşım, besin arz güvenliğini uzun vadeli biçimde tesis etmek için kritik değerdedir. Ayrıyeten ülke genelindeki 60 milyon tarım parselinin uzaktan algılama ve yerinde doğrulama yoluyla tahlil edilmesi, üretim kayıtlarının doğruluğunu artırırken, bu gelişmeler sonucunda Türkiye yakın gelecekte Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) iştirak oranını şu andaki %65’in üzerine çıkarmayı hedeflemektedir. Tarım Şurası kararları çerçevesinde hazırlanan takvimli hareket planları, kamu ve özel kesimin iştirakiyle öngörülebilir ve istikrarlı bir siyaset tabanı oluşturmayı amaçlamaktadır. Yeni Hal Yasası’nın öngördüğü 13 tip kontratlı üretim modeli aracılık maliyetlerini düşürerek üreticitüketici fiyat makasını daraltıp, besin enflasyonuna karşı yapısal direnç sağlamayı hedeflemektedir. Buna paralel olarak, milletlerarası kalite idare sistemlerinin yaygınlaştırılması, hem iç piyasada tüketici sıhhatini teminat altına alacak hem de ihracatta rekabet gücünü artıracaktır.
Dijitalleşme ve Teknoloji Tabanlı Üretim
Türkiye’nin 2025-2027 tarım vizyonu, teknoloji dayanaklı üretim ve dijital izleme yatırımlarına öncelik verilmesini içermektedir. Hassas tarım uygulamaları, dijital sensör sistemleri ve yapay zekâ dayanaklı bilgi tahlilleri, kaynak verimliliği ile yüksek üretkenliği eş vakitli sağlamayı mümkün kılmaktadır. Tarım eserleri piyasasında şeffaflığı ve aktifliği artıran, üreticilere eserlerini dijital ortamda ticarete sunma imkânı tanıyan Türkiye Eser İhtisas Borsası (TÜRİB) üzere olumlu gelişmeler de yaşanmaktadır. Buna rağmen dünya genelinde tarım, GSYH’nin yaklaşık %8’ini oluştururken, tarıma ayrılan kaynaklar ortalama %4 düzeyinde kalmaktadır. Tarımda yenilik, bilim ve araştırmaya yapılan yatırımlar ise sadece %0,5 üzere hayli düşük bir seviyededir. Ziraî gelişime özgülenen sermayenin arttırılması gelecekteki teknolojik ilerlemeyi önemli bir biçimde hızlandıracaktır. Fakat çiftçilerin yaş ortalamasının 58 olması, bu teknolojilerin adaptasyonunda sınırlayıcı bir etken olarak öne çıkmaktadır. Bu nedenle, gençlerin tarıma teşvik edilmesi ve dijital hünerlerini tarıma entegre edecek özel eğitim programları büyük değer taşımaktadır.
Finansal ve Toplumsal Kapsayıcılık
Tarımsal kalkınmanın sadece ekonomik değil, birebir vakitte toplumsal bir istikameti de vardır. Bu kapsamda, gençlerin ve bayanların ziraî üretime iştirakini kolaylaştıran özel finansman modelleri, kırsal hayatı cazip hale getirmekte ve toplumsal kapsayıcılığı güçlendirmektedir. Dijital uygulamalar, eğitim programları ve somut maksatlı mikro-kredi paketleriyle gençlere ve bayan üreticilere özel eserler tasarlanmakta; böylelikle kırsal kalkınmaya iştirak tabanı genişlemektedir. Devlet dayanaklı özel kredi paketleri ile üretici çeşitliliği artırılırken, kırsal yoksullukla gayrete de katkı sağlanmaktadır.
Türkiye’nin Tarım Eserlerinde Bölgesel Lojistik Merkezi Olma Fırsatı
Pandemi ve bölgesel çatışmaların tesiriyle global tedarik zincirleri “en düşük maliyet” odaklı yaklaşımdan “en yüksek dirençlilik” gayeli yaklaşıma geçmiştir. Yapay zekâ tabanlı planlama prosedürleri, tedarik zincirindeki kırılgan noktalara erken müdahale imkânı sağlayarak verimlilik ve dirençlilik ortasındaki dengeyi ölçülebilir biçimde güzelleştirmektedir. Bu global dönüşüm sürecinde Türkiye, stratejik lojistik pozisyonu ve ihracat deneyimi sayesinde ziraî eserlerde yüksek katma kıymetli bir bölgesel merkez olma fırsatını daha da güçlendirecektir.
Alpaslan Çakar, Türkiye Bankalar Birliği Lideri ve Ziraat Bankası Genel Müdürü “Tarım sadece ekonomik bir faaliyet olarak değil, ülkemizin besin güvenliği, istihdamı, ekonomik istikrarı ve kalkınması açısından, Sayın Cumhurbaşkanımızın da söylediği üzere – en az savunma sanayii kadar bedelli, stratejik bir alan. Türkiye ise, ziraî üretim potansiyeli açısından dünyanın en güçlü ülkelerinden biri. Bu potansiyeli en âlâ halde pahalandırmak, çiftçilerimizin her vakit yanında olmak ve Türk tarımını global rekabette en güçlü pozisyona taşımak için tarım dalına ve çiftçilerimize gereksinimleri olan finansal takviyesi daha güçlü vermeye devam edeceğiz.”
2. TÜRKİYE TARIMINDA BUGÜNÜN SORUNLARI
Ekonomik, toplumsal ve ekolojik bağlamda bu kadar kritik bir role sahip olan tarım bölümünün Türkiye’de karşı karşıya kaldığı çok sayıda yapısal sorun mevcuttur. Bu sıkıntılar, dalın büyümesini ve dönüşümünü yavaşlatmakta; uygulanan siyasetlerin uzun vadeli dayanıklılığını tehdit etmektedir. Türkiye’nin tarımda sürdürülebilir kalkınma amaçlarına ulaşabilmesi için öncelikle bu mevcut meseleleri net bir biçimde tanımlayıp tahlil üretmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda, mevcut meseleler sekiz ana başlık altında sınıflandırılabilir:
Viorel Gutu, FAO Genel Yönetici Yardımcısı/Avrupa ve Orta Asya Bölge Temsilcisi “Avrupa ve Orta Asya’nın ziraî besin sistemleri, sıklaşan iklim şokları, artan su kıtlığı ve küçük çiftçiler ve kırsal ekonomiler üzerinde bir baskı fırtınasıyla karşı karşıya. Lakin bölge tıpkı vakitte Kazakistan’daki buğday tarlalarından Ukrayna’daki dijital tarım inovasyonlarına uzanan güçlü bir potansiyele de sahip.”
Su Kıtlığı ve İsraf
Türkiye’de tarım, toplam su kullanımının %77’sini oluşturmaktadır. Bu oran, dünya ortalamasının yaklaşık %7 üzerinde seyretmektedir. Artan nüfus ve sabit kalan tarım alanları bu ağır su talebini sürdürülemez kılmaktadır. Öbür yandan, üretilen besinin %33’ü çeşitli basamaklarda israf olmakta; bu israfın %17’si üretim sırasında, %16’sı ise tüketim etabında gerçekleşmektedir. Artan global nüfusun besin muhtaçlığını karşılamak için üretimin %70 seviyesinde artırılması gerektiği beklenirken, sadece besin israfını azaltmak dahi bu açığın değerli bir kısmını kapatabilecek potansiyele sahiptir. Bu nedenle üretimdeki randımanı artırmanın yanında “sıfır israf” yaklaşımı da bir o kadar kıymet taşımaktadır.
Süheyl Aybar, Ülker Lider Yardımcısı “Artan nüfus ve besin gereksinimi, iklim değişikliği tarım bölümünü etkileyen kıymetli mevzular. Biz de buğday, fındık ve kakao özelinde bayan çiftçileri de kapsayan sürdürülebilir tarım projeleriyle, onarıcı tarım uygulamaları ve su idaresi mevzularında çalışmalar yaparak sürece dayanak olmaya çalışıyoruz.”
İklim Değişikliği
Paris Mutabakatı kapsamında belirlenen global sıcaklık artışını 1,5 derece ile sonlu tutma maksadı geçen yıl aşılmış olup, sıcaklık artışının 2 dereceyi geçmesi durumunda geri dönüşü olmayan ekolojik sonuçlarla karşılaşılması beklenmekte; uzmanlar ayrıyeten bu durumun, dünya genelinde istihdamın üçte birini sağlayan ve günlük üretimi yaklaşık 7 milyar dolar olan tarım bölümünde %40’a varan randıman düşüşlerine yol açarak önemli bir tehdit oluşturacağını öngörmektedir. Bilhassa Türkiye üzere tarım yüklü ekonomilerde bu riskler büyük ekonomik ve sosyolojik sorunlar doğuracaktır.
Ediz Günsel, SKD Türkiye Yönetim Kurulu Lideri “İklim değişikliği tarımı zorluyor, tüketiciyi tehdit ediyor. Dirençli besin sistemleri için birlikte harekete geçmeliyiz.”
Planlama Eksikliği ve Arz-Talep Dengesizliği
Türkiye tarımında üretim birden fazla vakit piyasa datalarına dayanmadan, ferdi kararlarla şekillenmektedir. Bu durum, çeşitli eserlerde arz fazlasına, fiyat istikrarsızlığına ve gelir kaybına neden olmaktadır. Dünya genelinde tüketilebilir yaklaşık 6000 besin tipi bulunmasına karşın, tüketimin %60’ının sadece 9 esere bağlı olması, global besin sisteminin kırılganlığını artırmaktadır. Türkiye özelinde ise; kontratlı tarım modelinin gereğince yaygınlaşmamış olması ve üretim planlamasının bilimsel bir temele oturtulamaması, bu kırılganlığı daha da besbelli hale getirmektedir. Geçmişte ilan edilen “planlı üretim ve kontratlı tarım” maksatları, ölçümleme ve raporlama eksiklikleri nedeniyle gereğince hayata geçirilememiştir. Stratejik eser listeleri ve üretim havzaları tanımlanmış olsa da, tonaj amaçlarının ve takviye çarpanlarının net olarak belirlenmemesi, kimi eserlerde arz fazlasına kimilerinde ise ithalata bağımlılığa yol açmaktadır.
Kooperatifleşme ve Tedarik Zinciri Zafiyeti
Türkiye’de yaklaşık 9000 tarım kooperatifi bulunmasına karşın, bu yapıların birden fazla fonksiyonellik açısından zayıftır. Türkiye’de kooperatifleşme oranı %3 düzeyindedir; meğer Fransa’da bu oran %50 civarındadır. Güçlü ve faal kooperatif yapılarının eksikliği, çiftçilerin pazarlama gücünü azaltmakta ve tedarik zincirinde fiyat dengesizliklerine neden olmaktadır. Bu hususta umut verici çalışmalar yapılmaya başlanmış olsa da (Örneğin: Bir bölgesel kooperatifin 1.000 ton yeşil mercimeği kontratlı almasıyla, ithalat maliyetinin %30 altında fiyatla tüketiciye sunulmasını sağlaması.) besin güvenliği ve fiyat istikrarını sağlamak ismine gelişim alanları mevcuttur.
Ali Çandır, TOBB Yönetim Kurulu Üyesi “Anlaşılan o ki önümüzdeki devir, global ziraî tedarik zincirleri devri olacaktır. Lisanslı depoculuk çalışmalarımizla global tedarik zincirine destek oluşturacak önemli bir alt yapı hazırlığına, muhakkak bir kapasiteye ve tecrübeye sahibiz.”
Organize Besin Perakendesi Eksikliği
Organize besin perakendesi, Türkiye’de 2024 yılında yaklaşık ₺1 trilyon ciroya ulaşmış olmasına karşın toplam perakende içerisindeki hissesi hâlâ %40 düzeyindedir. Gelişmiş ülkelerde ise bu oran %80 civarındadır. Organize besin perakendesinin gereğince yaygınlaşamaması, çağdaş lojistik altyapıdaki eksiklikler, soğuk zincir sistemlerinin sonlu olması ve eser izlenebilirliğinin zayıf kalmasıyla bağlantılıdır. Bu durum üretici-tüketici fiyat farkının genişlemesine ve kayıt dışı süreçlerin sürmesine neden olmaktadır.
Alp Lider Özpamukçu, GPD Yönetim Kurulu Lideri “Raflarda fiyat istikrarı sağlamanın temeli tarlada atılıyor. Güçlü bir tarım bölümü, yalnızca kırsal kalkınmayı değil, kentte raflara yansıyan ekonomik dengeyi de sağlar.”
Gençlerin Tarımdan Uzaklaşması
Tarımsal üretimde 19-25 yaş aralığındaki bireylerin hissesi sırf %5’tir. Gençlerin bölüme ilgisinin düşük olması, hem üretimde süreklilik hem de ziraî dönüşüm açısından değerli bir risktir. Teknolojiye hâkim bir neslin bölümden uzak durması, dijitalleşme süreçlerini de yavaşlatmaktadır. Bununla birlikte dalın ortalama yaşının 58 olması, Türkiye tarım ekosisteminin sürdürülebilirliği konusunda önemli bir risk oluşturmaktadır.
Kemalettin Bayat, Ziraat Bankası Tarımsal Bankacılık Grup Başkanı “Başta tarımsal üretime başlamak isteyen, işini büyütmek isteyen genç ve bayan üreticilerimizi tarımın geleceğinin en kıymetli ögesi olarak görüyoruz.”
Finansman ve Risk İdaresi Sıkıntıları
Tarım dalı, tabiatı gereği iklimsel ve operasyonel risklere epeyce açıktır ve yakın vakitte yaşanan don felaketi, bu risklerin idaresinde sigortalaşmanın ehemmiyetini bir sefer daha ortaya koymuştur. Fakat küçük çiftçilerin finansmana erişiminin hudutlu olması ve sigorta ile kredi yapılandırma üzere hami düzeneklerin yetersiz kalması, dalda sürdürülebilirliği tehdit etmektedir. Ayrıyeten risk paylaşımına imkân tanıyacak yeni yatırım araçları ve afet periyotlarında süratli kredi yapılandırmasını mümkün kılacak sistemlerin bulunmaması da değerli eksiklikler olarak dikkat çekmektedir. Kesimin GSYH’ye oranla kredi hacmi görece makul görünse de kayıt eksikliğinin yol açtığı teminat izlenebilirliği meseleleri, bankaların risk alma iştahını azaltmakta ve finansal erişimi daha da kısıtlamaktadır.
Verilen Takviyelerin Gerçekleşememesi
Tarımsal takviyelerin eksiksiz ve vaktinde yapılması; üretim planlaması, nakit akışı ve risk idaresi açısından kritik kıymete sahiptir. 2024 yılında tarıma ayrılan 91,5 milyar TL’lik takviye bütçesinin %89’u (81,4 milyar TL) birebir yıl içinde çiftçilerin hesaplarına aktarıldı. Geriye kalan 10,1 milyar TL ise 2025 yılında ödenmek üzere ertelendi. Bu üzere gecikmeler, çiftçilerin tohum, gübre ve mazot üzere temel girdilerini hasat öncesinde peşin finanse etmelerini zorlaştırmaktadır ve ayrıyeten nakit akışında oynaklıklara sebep olmaktadır. Öte yandan, ziraî dayanakların mutlak meblağı dahi yasal yükümlülüklerin gerisinde kalmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın 2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı’na nazaran ziraî dayanak bütçesi 2025’te %47,5 artışla 135 milyar TL’ye çıkarılmıştır. Lakin tıpkı planda öngörülen 61,5 trilyon TL’lik ulusal gelir dikkate alındığında, bu fiyat Gayrisafi Ulusal Hasıla’nın sadece %0,2’sine karşılık gelmektedir. Tarım Kanunu’nun 21. unsuru ise “bütçeden ayrılacak kaynağın GSYH’nin %1’inden az olamayacağını” karara bağlamaktadır. Hasebiyle, kanunun tam uygulanabilmesi için 2025 yılında dayanakların en az ~615 milyar TL düzeyine ulaşması gerekmektedir. Bu fark, çiftçilerin gerek üretim maliyetlerini karşılamasında gerekse iklim değişikliği ve piyasa oynaklığı üzere risklere karşı direnç geliştirmesinde değerli bir mahzur oluşturmaktadır.
3. TAHLİL TEKLİFLERİ VE REKABETÇİ TARIM İÇİN GEREKLİLİKLER
Tarım bölümünün karşı karşıya olduğu su kıtlığından planlama eksikliklerine uzanan çok katmanlı sıkıntılara bütüncül bir yaklaşım geliştirmek emeliyle bu kısımda birbiriyle entegre 12 stratejik tahlil önerisi sunulmaktadır. Bu teklifler; üretimin planlanmasından dijital finansmana, kooperatifleşmeden rejeneratif tarıma kadar geniş bir yelpazede ölçeklenebilir uygulamalar içerecek formda tasarlanmış olup, hem besin güvenliğini güçlendirmeyi hem de kırsal kalkınmayı hızlandırmayı hedeflemektedir.
Bamsi Akın, Ferrero Fındık Genel Müdürü “Bugün geldiğimiz noktada görüyoruz ki, tarımda sürdürülebilirlik lakin insanı ve doğayı merkeze alan, ölçülebilir ve çok paydaşlı iş birlikleriyle mümkün.”
Planlı Üretim ve Kontratlı Tarım
Planlı üretim, tarım bölümünde arz-talep istikrarını kurmanın anahtarıdır. Bilimsel bilgilere dayalı üç yıllık üretim planları ile hem çiftçilerin geliri öngörülebilir hâle getirilmekte hem de piyasa istikrarı sağlanmaktadır. Kontratlı üretim modeli, çiftçi ve alıcı ortasında inanca dayalı münasebetler inşa ederek uzun vadeli iş birliklerini desteklemektedir.
Somut aksiyon adımları
- Stratejik eser listesi genişletilerek bitkisel, hayvansal ve su eserlerinde planlı üretimin sürdürülmesi
- Meraların korunması, işgallerin önlenmesi ve iklim değişikliğine uyumlu ıslah projelerinin yürütülmesi
- Arazi bankacılığı ve kullanım planlarıyla tarım yerlerinin verimli hâle getirilmesi
- Kent ve dikey tarım için mevzuat oluşturularak kent içi atıl yerlerin üretime kazandırılması
- Organize Tarım Bölgelerinin yaygınlaştırılması ve jeotermal kaynaklı topraksız seraların kurulması
- Dayanak havzalarının idari hudutlardan bağımsız, ziraî potansiyele nazaran tanımlanması
- Endüstriyel biyoteknolojide mevzuat ahengi, yerli üretim ve teşvik sistemlerinin geliştirilmesi
- Toprak etüt haritalarının tamamlanarak dijital Toprak Bilgi Sisteminin oluşturulması
- Yerli üretimle kritik eser tedarikini garanti altına alacak acil durum planlarının hazırlanması
- Ziraî üretim planlamasının TARSİM sigorta süreçleriyle entegrasyonu
Besin Arzı ve Ölçek İktisadı
Gıda arzının denetiminde kooperatifleşmenin güçlendirilmesi, ortak satın alma ve pazarlama faaliyetleri aracılığıyla ölçek iktisadı yaratır. Kooperatifler, üreticilerin girdileri toplu olarak satın almalarını sağlayarak maliyetleri düşürür, böylelikle üretim maliyetlerini azaltarak üretici gelirini düzgünleştirir. Ayrıyeten, ortak pazarlama faaliyetleri sayesinde çiftçiler, ferdî olarak ulaşamayacakları geniş pazarlara erişebilir ve eserlerini daha avantajlı fiyatlarla satabilir. Kooperatiflerin sağladığı pazarlık gücü, üreticinin lehine fiyatlama yaparak üreticilerin gelir istikrarını da takviyeler. Bu yapı birebir vakitte piyasa şartlarına karşı üreticilerin direncini artırır ve uzun vadede sürdürülebilir üretim şartlarının oluşmasına ve besin güvenliğinin sağlanmasına katkıda bulunur.
Somut aksiyon adımları
- Üretici örgütlerinin tüm tedarik zincirinde aktifliğini artıracak düzenlemeler
- Arazi bankacılığı sistemiyle küçük işletmelerin ölçek büyütmesi ve parsel bütünlüğü
- Global besin krizlerine karşı risk tahlili ve esirgeyici tedbirler
- Besin kaybı ve israfını azaltacak iş birlikçi idare stratejileri
- Küçükbaş kırmızı et hissesini artıracak takviye programları
- Yerli hayvan ırklarını koruyarak üretim ölçüsü ve kalite artışı
- Ziraî örgütlerin aktifliği için mevzuatın tekrar düzenlenmesi
- Su eserlerinde misyonların tek çatı altında toplanması
- Su eserlerinde sürdürülebilir üretim-işleme-pazarlama yapısının güçlendirilmesi
- Su Eserleri Müdafaa Memurluğu kurularak stok idaresinin güçlendirilmesi
- Tarım-Sanayi-Lojistik paydaşlarını buluşturan kümelenme modelinin teşviki
- Kooperatif yapılarıyla tarım-sanayi entegrasyonunun güçlendirilmesi
Su ve Güç Verimliliği
Enerji ve su üzere kaynakların verimli kullanımı ziraî sürdürülebilirliği kıymetli ölçüde desteklemektedir. Bilhassa yapay zekâ dayanaklı toprak nem sensörleri ve damla sulama sistemleri üzere çağdaş teknolojiler, üretimde kaynak kullanımını faal biçimde yöneterek önemli tasarruflar sağlamaktadır. Örneğin, Konya’daki pilot damla sulama projesinde, su tüketimi %40, güç tüketimi ise %25 oranında azaltılmıştır. Ege Bölgesi’nde bulunan zeytinliklerde uygulanan sensörlü sulama sistemleri, bitkilerin anlık gereksinimlerine uygun olarak otomatik sulama yaparak hem bitki gerilimini azaltmış hem de üretimde verimlilik artışı sağlamıştır. Ayrıyeten şeker pancarı üzere yüksek su tüketimine sahip eserlerde, bölgesel kotalar ve maksatlı teşvikler sayesinde çok su kullanımının önüne geçilmiş, böylelikle sürdürülebilir üretim pratikleri yaygınlaşmıştır. Kaynak kullanımının gün geçtikçe daha kıymetli hale geleceği de düşünüldüğünde güç ve su verimliliği artışı gereksinimi daha da bariz hale gelmektedir.
Somut aksiyon adımları
- Tarımda yenilenebilir güç kullanımının artırılması ve yeşil büyüme stratejilerinin geliştirilmesi
- “Su Kanunu” ve “Taşkın Kanunu” mevzuat altyapısının tamamlanması
- Kurum yetki-görevlerinin tekrar düzenlendiği merkezi ve entegre su idaresi yapısının oluşturulması
- Yağmur suyu hasadı, gri su ve arıtılmış atık su üzere alternatif kaynakların kıymetlendirilmesi için yasal altyapı
- Su tasarrufu ile 2030’a kadar kişi başı günlük su kullanımının düşürülmesi
- Açık kanalların kapalı basınçlı sulama sistemlerine dönüştürülerek sulama randımanının artırılması
- Ülke genelinde sektörel su tahsisi çalışmalarının tamamlanması, takibi ve nizamlı güncellenmesi
- Ulusal Kurakçıl Peyzaj Stratejisi ile az su tüketen bitki çeşitlerinin yaygınlaştırılması ve peyzaj su sınırlamaları
- Irmak havzalarının tamamında Ulusal Taşkın Varsayımı ve Erken İhtar Sisteminin kurulması ve yönetilmesi
- İçme suyu şebekelerindeki kayıplarının azaltılması
- Yeraltı suyu rezervlerinin korunması ve su kullanım aktifliğinin artırılması
Yeşil Tahlillerle Verimlilik Artışı ve Karbon Sertifikasyonu
Rejeneratif tarım uygulamaları ve düşük girdili yeşil teknolojilerin (örneğin, organik gübreleme) yaygınlaştırılması, toprağın su tutma kapasitesini ve karbon tutma potansiyelini yükselterek uzun 13 vadede verimliliği artırmaktadır. Bu uygulamalar tıpkı vakitte gerçek bölüm şirketlerinin karbon azaltımı maksatlarına direkt katkı sağlamakta ve sürdürülebilir yatırımları teşvik etmektedir. Ziraî yerler ve hayvancılık faaliyetlerinden yıllık yaklaşık 18-24 Mt CO₂e bedelinde karbon sertifikası üretilebilme potansiyeli, çiftçiler için ek gelir yaratırken, sürdürülebilir tarımın çevresel ve ekonomik yararlarını somutlaştırmaktadır. Bu doğrultuda yeşil tahlillerin ülke genelinde yaygınlaştırılması, tarım kesiminin hem kârlılığı hem de çevresel sürdürülebilirliği açısından kritik değere sahiptir.
Yasemin Kireç, Anadolu Meraları CEO “Doğa ile uyumlu üretim modellerini yaygınlaştırmak, bunu yaparken üreticiyi ve tüm kıymet zincirini kapsamak ve dönüşümde iş birliğini merkeze almak lüks değil, gereksinim.”
Somut aksiyon adımları
- Biyoçeşitliliğin korunmasına yönelik mevzuat altyapısının tamamlanması
- Deniz ve kıyı biyoçeşitliliğinin korunup öne çıkarılması
- Genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı ve envanter için kurumlar ortası iş birliğinin güçlendirilmesi
- Orman eserlerinde sürdürülebilir hammadde tedarik yol haritası ve hurda ahşap idare planının hazırlanması
- İklim nötr gayesi doğrultusunda agro-ormancılık uygulamalarının yaygınlaştırılması
- Meralarda karbon yutak kapasitesinin artırılması
- Orman ekosistemlerinin iklim değişikliği ve yangına karşı dirençli hâle getirilmesi; yangın riski belirleme ve erken ikaz sistemlerinin geliştirilmesi
- Hastalıklara dirençli, adaptasyon kabiliyeti yüksek, üstün verimli hayvan ırklarının desteklenmesi ve yaygınlaştırılması
- Tarım bölümünün AB Yeşil Mutabakatına ahenk çalışmalarının artırılması
- En az toprak sürece tekniklerinin yaygınlaştırılması ve organik gübre üretimi için bitkihayvan atıklarının kıymetlendirilmesi
Dijital Tarım Tahlilleri
Sensörler, uydu imajları ve yapay zekâ üzere dijital tahliller, tarım üretim süreçlerinde girdi kullanımını optimize ederek ve çevresel faktörlere görünürlük kazandırarak verimliliği artırmaktadır. Bu tahliller sayesinde tarladan toplanan bilgiler otomatik olarak işlenip karar takviye sistemlerine dönüştürülmekte ve randıman arttırılarak girdi maaliyetleri düşürülmektedir. Fakat dijital tarım tahlillerinin geliştirilmesindeki temel mahzur, bilgiye erişim ve bu datanın izlenebilirliğinin şimdi gereğince sağlanamamasıdır. Uzun vadede data toplanmasının izlenebilirlikle artırılması hedeflenirken, kısa vadede organize perakende kesiminde hâlihazırda mevcut olan bilgilerin kullanımıyla başlangıç yapılabilir. Bu uygulamaların ülke genelinde yaygınlaştırılması, gerçek ve kârlı tarımın sürdürülebilirliğine büyük katkı sağlayacaktır.
Tanzer Bilgen, Doktar CEO “Kaliteli besinin yolu sağlıklı topraktan geçer, sürdürülebilir üretimle devam eder. Bu dönüşümün merkezinde ise yenileyici tarım vardır.”
Somut aksiyon adımları
- Tarıma odaklı teknoloji geliştirme bölgeleri ve eser bazlı Ar-Ge kümelenmelerinin kurulup geliştirilmesi
- Dijital tarım, yapay zekâ ve ileri teknolojiler için ulusal Ar-Ge ve uyum enstitüsünün görevlendirilmesi
- Kablosuz, geniş bant ve taşınabilir ağ teknolojilerinin kırsal alanlarda yaygınlaştırılması; telekomünikasyon altyapısının güçlendirilmesi
- Ziraî Müşahede Uydu Ağı kurulması ve yapay zekâ dayanaklı tahmin-izleme sistemlerinin geliştirilmesi
- Yapay zekâ takviyeli orman izleme-değerlendirme sistemi ile uydu datalarına dayalı ekosistem izlemenin genişletilmesi
- Tarım sigortası (TARSİM) süreçlerinde uydu teknolojileri ve yapay zekânın kullanımı ile afet risklerinin azaltılması
- Ulusal Dijital Tarım Data Bankası’nın kurulup güçlendirilmesi; uzaktan algılama ve blok zincir altyapısının başlatılması
İzlenebilir Tarım Eserleri
Barkodlu izlenebilirlik sistemi ve dijital platformlar sayesinde eserlerin geçmişi “Tarladan Sofraya” şeffaf biçimde takip edilerek besin güvenliği sağlanmakta, pestisit ve öbür kalıntı riskleri azaltılmaktadır. Bu sistem tüketiciye şeffaflık sunarken, Türkiye’nin milletlerarası pazarlarda rekabet gücünü artırmak ve global ile mahallî pazarlarda inancın sürdürülebilirliğini sağlamak açısından da kritik değere sahiptir. Ayrıyeten, izlenebilir tarım eserlerinden elde edilecek datalar, gelecekteki dijital tahliller ve planlı üretim süreçleri için temel oluşturacak; bu da tarım ve besin alanında dataya dayalı karar almayı kolaylaştırarak teknoloji kullanımını artıracaktır.
Somut aksiyon adımları
- Bitki müdafaa ruhsat süreçlerinin uygunlaştırılması, biyolojik/biyoteknik çaba ve yasaklı pestisitlerin kaldırılması
- Göçer hayvancılık işletmelerinin izlenmesi, kayıt altına alınması ve dayanak modellerinin geliştirilmesi
- Entegre ziyanlı idaresiyle biyolojik orman zararlılarıyla gayret ve laboratuvar kapasitesinin güçlendirilmesi
- Tek Sıhhat yaklaşımı için ulusal uyum ve çok disiplinli strateji oluşturulması
- Besinde antibiyotik ile pestisit kalıntısını önlemeye yönelik aktif izleme ve mevzuat düzenlemeleri
- Üretici-tüketici besin güvenliği farkındalığının artırılması ve bilgi kirliliğiyle uğraş
- Coğrafik işaretli eserlerde izlenebilir kontrol sistemi kurularak katma pahanın yükseltilmesi
Sertifikalı Tarım Eserleriyle Katma Paha Artışı
“İyi Pamuk” üzere sürdürülebilirlik sertifikasyonları, hem üretim kalitesini artırmakta hem de Türkiye’nin milletlerarası pazardaki rekabet gücünü yükseltmektedir. Türkiye, kendi “İyi Pamuk” standardını geliştirerek hem sertifikasyon hem de dış finansman erişimi açısından avantaj sağlamayı hedeflemektedir. Bu uygulamaların üretilen öteki eserlere de yayılması, Türkiye’nin iç pazardaki pozisyonunu güçlendirirken bilhassa ihracatta rekabet avantajı yaratacak, eser hacmini artırmanın yanı sıra ünite eserden elde edilen katma pahası de yükseltecektir.
Fuat Tanman, İPUD Yönetim Kurulu Üyesi “Sürdürülebilir üretim, etrafa ve beşere hassas bir yaklaşımı zarurî kılıyor. Düzgün pamuk uygulamaları sayesinde hem üreticilerimiz kazanıyor hem de ülkemiz rekabet avantajı elde ediyor.”
Somut aksiyon adımları
- Rekabetçi ve arz fazlası ziraî eserlerin katma pahalı formlara dönüştürülerek ihracatının artırılmasına yönelik stratejiler
- Türk tarım eserlerinin marka imajının güçlendirilmesi ve sertifikalı eserlerin yaygınlaştırılması
Lojistik ve Depolama Altyapısı
Son 15 yılda lisanslı depo kapasitesi üç katına çıkmış olsa da hala toplam üretimin sırf üçte biri bu depolarda korunabilmektedir. Lisanslı depo kapasitesinin artırılması, stok idaresini geliştirerek eserlerin pazara sunuluş zamanlamasını optimize etmekte ve raf fiyatlarını istikrarda tutmaktadır. Buna ek olarak, çağdaş lojistik yatırımlarının hızlandırılması, soğuk zincir ağlarının geliştirilmesi ve yapay zekâ takviyeli lojistik planlama sistemlerinin devreye alınması; hem organize perakendenin hissesini artırarak kayıt dışılığı azaltmakta hem de eser kalitesini koruyarak besin israfını azaltmaya katkıda bulunmaktadır. Böylelikle üretici ve tüketici ortasındaki fiyat farkı daralmakta, vergi gelirleri de olumlu etkilenmektedir.
Ali Kırali, TÜRİB Genel Müdürü “Gıda güvencesi sadece üretimle değil, inançlı saklama ile şeffaf ve adil ticaretle mümkün olmaktadır. Lisanslı depolarımız ve elektronik eser senetlerimiz bu emele hizmet etmektedir.”
Somut aksiyon adımları
- Karayolu bağımlılığını azaltarak demir ve deniz yolu lojistiğinin teşvik edilmesi
- Lokal ve kısa tedarik zincirlerinin geliştirilmesiyle global bağımlılığın azaltılması
- Tarıma dayalı sanayi tesislerinin üretim alanlarına yakın pozisyonlandırılması
- Bölgeye uygun yeraltı ve doğal soğuk hava depolarının kullanılması
- Organize Tarım Bölgeleri ile lojistik merkezlerin entegre edilmesi
Dijital Ticaret ve Pazar Erişimi
Çiftçilerin dijital borsalar aracılığıyla direkt geniş pazarlara erişmesi, aracısız ticaret sayesinde maliyetleri değerli ölçüde düşürmekte ve üreticilere daha aktif satış imkânları sağlamaktadır. Bu platformlar, üreticileri direkt yurtiçi ve yurtdışı alıcılarla buluşturarak referans fiyat oluşumunu şeffaflaştırmakta, ödeme ve teslimat garantileriyle küçük çiftçilerin alacak riskini azaltmakta, tıpkı vakitte ESG üzere raporlamalar için gerekli olan izlenebilir bilgi akışını sağlamaktadır. Öteki taraftan, şirketlerin spot alımlar yerine vadeli kontratlar kullanmaları maliyet denetimini güçlendirerek fiyat öngörülebilirliğini artırmaktadır.
Armando Guastella, Bain & Company Ortak “Küreselleşme ile her şeyde verimlilik ve maliyetlerin düşürülmesi değerliydi. Pandemiden sonra ülkeler kişisel hareket etmeye başladılar. Verimli olmaktan dirençli olmaya geçtiler. Burada teknolojik dönüşüm değer kazandı.”
Somut aksiyon adımları
- Üretici-tüketici direkt satış için dijital borsa ve blok zincir tabanlı sistemlerin hayvansal eser piyasalarında etkin hale getirilmesi
- Meyve-sebze, kuru besin ve et eserleri için Dijital Hal Sistemlerinin kurulması
- Gümrük Birliği kapsamında tarım eserleri ticaret rejiminin revize edilerek AB Ortak Tarım Politikası’na ahenk sürecinin hızlandırılması
- Türkiye’nin liderliğinde bölgesel ve memleketler arası ziraî diplomasi platformlarının kurulması
Ziraî Sigorta ile Risk İdaresi
Tarım ve besin bölümü, tabiatı gereği iklimsel ve ekonomik belirsizliklerden kaynaklanan yüksek risklerle karşı karşıyadır. Bu risklerin faal bir biçimde yönetilebilmesi için sigorta ve gibisi finansal araçların yaygınlaştırılması kıymet taşımaktadır. Böylelikle kişisel üreticilerin ve firmaların maruz kaldığı risk yükü azaltılarak, iklim değişikliği ve beklenmedik durumların oluşturduğu riskler daha geniş bir tabana dağıtılabilecektir. Bu yaklaşım, dal paydaşlarına itimat ve istikrar sağlayarak, yatırımcıların bölüme ilgisini artırırken üreticilerin de sürdürülebilir üretim için gerekli olan uzun vadeli yatırımları gerçekleştirmesini kolaylaştıracaktır. Bununla birlikte, mevcut ekonomik şartlar ve sektörel muhtaçlıklar dikkate alınarak sigorta kapsamlarının ve kapsam dışı kalan muhafaza alanlarının tekrar kıymetlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıyeten, üretici kesitin risk denetim düzenekleri hakkındaki farkındalığı, lokal seviyede bankalar aracılığıyla, daha geniş ölçekte ise eğitim programlarıyla pekiştirilmelidir.
Somut aksiyon adımları
- Kuraklık ve çok hava olaylarına karşı dijital erken ihtar ve izleme sistemlerinin kurulması
- Taşkın ve kuraklık için tahmin-erken ihtar ile karar dayanak sistemlerinin yaygınlaştırılması
- Acil Ziraî Afet Yardım Risk Fonu’nun yasal ve kurumsal altyapısının oluşturulması
Esnek ve Dijital Finansman
Sürdürülebilir tarımın finansmanı, sadece mevcut muhtaçlıkları karşılamakla kalmayıp geleceğin risklerine karşı da güçlü bir sistem sunmalıdır. Türkiye’de tarım bölümüne verilen kredilerin problemli kredi oranı %1’in altında seyretmektedir. Bu data, çiftçilerin finansal sorumluluk seviyesinin yüksekliğini göstermektedir. Buna karşın, iklim krizleri üzere ani şoklara karşı finansal müdafaa sistemlerinin zayıf oluşu, sistemin esnekliğini sonlandırmaktadır. Bu bağlamda, performansa dayalı ve esnek vadeli (rotatif) kredi eserleri ön plana çıkmaktadır. Ayrıyeten, dijital bankacılık tahlilleri ile kırsalda finansmana erişim kolaylaşmakta; şube ağını genişletmeden hizmetin yaygınlaşmasını sağlamaktadır.
Engin Eskiduman, DenizBank KOBİ Bankacılığı,Tarım Bankacılığı ve Kamu Finansmanı Kümesi Genel Müdür Yardımcısı “Son 20 yılda Türkiye’nin birçok tarım eserinde dünyada üst sıralara çıkmasının nedeni, çiftçimizin gerçek gereksinimlerine uygun, gerçek finansmana erişebilmesidir.”
Somut aksiyon adımları
- Ulusal ve milletlerarası alternatif finansman teşvik, hibe ve altyapılarının güçlendirilmesi ve aktif kullanımı
- Yeni kuşak finansal araçlar, satın alma garantili modeller, vergi teşvikleri ve Ziraî Finans ArGe Ünitesinin kurumsallaştırılması
- Tarım bölümüne özel Çiftçi Garanti Fonu ve Kooperatif Finansman Fonunun kurulması
- Yeşil finansman araçlarının geliştirilmesi, yeşil üretim yapan çiftçilerin kredi erişiminin artırılması ve yeşil lojistik teşviki
Gelişmiş Dayanak Düzenekleri
Tarım kesiminin sürdürülebilir bir biçimde gelişebilmesi için takviye düzeneklerinin güçlendirilmesi kritik değer taşımaktadır. Öncelik, ziraî dayanakların niceliğini kademeli olarak yasal maksada yaklaştırmak ve bu artışı çiftçilerin tüm segmentlerine erişilebilir kılmaktır. Bu sayede iklim risklerine ahenkten yenilikçi üretim tekniklerine kadar pek çok alanda sürdürülebilir bir finansman ve teşvik tabanı oluşturulacaktır. Lakin bu takviyeler sadece finansal yardımlarla hudutlu kalmamalıdır; tıpkı vakitte tarım kesiminin gençler ve bayanlar başta olmak üzere daha geniş bölümler için toplumsal ve ekonomik açıdan cazip hale getirilmesine yönelik teşebbüsleri de içermelidir. Bu doğrultuda çiftçilere çağdaş üretim tekniklerini benimsemeleri ve bilgiye daha kolay erişebilmeleri için eğitim imkanları sunulmalıdır. Ayrıyeten kooperatifleşme teşvik edilerek üreticilerin güçlerini birleştirmeleri ve tedarik zincirinin tüm evrelerinde etkin rol almaları sağlanmalıdır. Takviyelerin aktifliğini artırmak için kaynakların gerçek ve maksat odaklı kullanılması kıymetlidir. Bu nedenle, uygulamaların tertipli biçimde izlenmesi ve kıymetlendirilmesi, gerekli iyileştirmelerin yapılmasına imkan tanıyacaktır. Birebir vakitte, tarım çalışanlarının toplumsal haklarının güçlendirilmesi, bölümün sürdürülebilirliğini ve dayanıklılığını artıracak, tarımı daha cazip bir çalışma alanı haline getirecektir. Aktif dayanak sistemleri sayesinde tarım ekosisteminin bahsedilen tahlil tekliflerini benimsemesi kolaylaşacak ve karar vericiler de sektörel gereksinimlere daha âlâ yanıt veren siyasetler geliştirebilecektir.
Müslüm Doğru, TÜSEDAD Yönetim Kurulu Lideri “Bir çiftçinin gün doğmadan başlayan mesaisi, yalnızca üretim değil; sabırla, sevdayla, umudu omuzlamaktır. Hayvancılık, sessizce sürdürülen büyük bir emek seyahatidir.”
Somut aksiyon adımları
- Çobanlık için toplumsal garanti, mesleksel yeterlilik ve eğitim altyapısının geliştirilmesi
- Kırsal bölgelerin takviye ve hibe programlarında önceliklendirilerek desteklenmesi
- Kırsalda sıhhat, eğitim, irtibat üzere temel hizmetlerin güzelleştirilmesi
- Kırsal alanda çalışan bayan ve genç üreticilerin devlet takviyeli toplumsal güvenlik kapsamına alınması
- Dijital tarıma yönelik eğitim altyapısının güçlendirilmesi ve çiftçi eğitim programlarının yaygınlaştırılması
- Çiftçi meslek standartlarının netleştirilmesi, eğitim ve danışmanlık bağının güçlendirilmesi
- Tarım diplomasisi uzman kapasitesinin artırılması ve milletlerarası temsiliyetin güçlendirilmesi
Çözüm-Problem Eşleştirme Matrisi
Aşağıdaki tablo, sunulan 12 stratejik tahlil teklifinin hangi yapısal sorunları direkt hedeflediğini özetleyen bir “eşleştirme haritası” niteliğindedir.
4. TAHLİL TEKLİFLERİNİN ÖNCELİKLENDİRİLMESİ VE MAKSAT PLANI
Bloomberg Sürdürülebilir Tarım ve Besin oturumlarında alınan uzman geri bildirimleriyle, 12 stratejik tahlil teklifini “sektöre toplam etkisi” ve “hayata geçirme kolaylığı” boyutlarında konumlandıran iki eksenli bir önceliklendirme matrisi oluşturduk. Bu görsel formül, hangi başlıkların en yüksek etki–uygulanabilirlik kesişiminde yer aldığını netleştirerek karar vericilere odaklanılacak alanları somut biçimde göstermektedir. Vurgulanması gereken bir nokta, belirtilen 12 stratejik tahlil teklifinin tümünün dikkate kıymet olduğudur. Her ne kadar kimileri kısa vadede uygulanmayıp, düşük öncelikte yer alsa da uzun vadede bu tahlil tekliflerinin hepsinin hayata geçirilmesi gerekmektedir.
Birinci öncelik kümesi: Geliştirilmiş Takviye Düzenekleri; Planlı Üretim ve Kontratlı Tarım; Esnek ve Dijital Finansman; İzlenebilir Tarım Ürünleri
İkinci öncelik kümesi: Besin Arzı ve Ölçek İktisadı; Su ve Güç Verimliliği; Dijital Tarım Tahlilleri; Dijital Ticaret ve Pazar Erişimi
Üçüncü öncelik kümesi: Lojistik ve Depolama Altyapısı; Sertifikalı Tarım Eserleriyle Katma Paha; Ziraî Sigorta ile Risk İdaresi; Yeşil Tahlillerle Verimlilik Artışı ve Karbon Sertifikasyonu
Tahlil Tekliflerinin Tarım ve Besin Ekosistemine Adaptasyonu
Tarım ve besin ekosisteminde tahlil tekliflerinin tesirli olabilmesi, yalnızca teknik projelerin uygulanmasına değil, tıpkı vakitte bu projelerin ekonomik açıdan sürdürülebilir modellere dayanmasına ve çiftçiler için ölçülebilir gelir artışı yaratmasına bağlıdır. Tahlil tekliflerinin yaygınlaştırılması ve sürdürülebilir olması için ekonomik açıdan cazip modeller ve yanlışsız çiftçi getirileri sağlanmalı, bu süreç merkezi bir uyumla desteklenmelidir. Bu emelle devlet kurumlarının liderliğinde, sivil toplum ve özel kesimden farklı paydaşların yer aldığı “Uygulama ve Ölçeklendirme” yapısı kurulmalı; ülke genelinde başarılı pilot projeleri belirleyerek merkezi fonlama ve teşvik düzenekleri aracılığıyla geniş ölçekte uygulanmasını sağlamalıdır. Yapının tahminen de en kıymetli önceliği, belirlenen tahlil tekliflerinin gayelerinin belirlenmesi, yanlışsız sorumlulara adreslenmesi ve gelişiminin takibinin yapılması olmalıdır. Ayrıyeten kurulacak dijital izleme platformu, üretim bilgileri, uydu ve sensör bilgileri, finansal göstergeler ve çevresel tesirleri gerçek vakitli takip ederek performans göstergelerini (KPI) daima raporlamalı, risk durumlarında süratlice bölgesel vazife güçlerini harekete geçirmelidir. Bu raporlar tertipli olarak kamu kurumları, özel bölüm ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcilerinden oluşan bir heyet ile paylaşılmalı, böylelikle bilgi odaklı karar alma süreçleri desteklenerek daima öğrenen, riskleri öngören bir ekosistem oluşturulmalıdır; bu yapı tarım dalının rekabet gücünü ve uzun vadeli sürdürülebilirliğini güçlendirecektir.
S. Tarık Tezel, Sütaş Grubu Tarımsal Faaliyetler Başkanı “İklim krizine uyumlu, sağlam ve daha verimli üretim sistemlerini kurup kullanabilecek, yeşil ve dijital dönüşümü basitçe gerçekleştirebilecek genç nüfusu tarıma kazandırmak, tarımın sürdürülebilirliği açısından hayati değere sahip.”
5. SONUÇ
Türkiye’nin tarım vizyonu, besin güvenliğini güçlendirirken ekonomik büyüme ve toplumsal istikrarı birlikte hedefleyen, data temelli ve teknoloji odaklı bütüncül bir dönüşüm gerektiriyor. Raporda ortaya konan tahlil, su kıtlığı, planlama eksiklikleri, lojistik zafiyetleri ve genç nüfusun bölümden uzaklaşması üzere yapısal meselelerin, üç etaplı bir önceliklendirme ile sıralanan 12 stratejik tahlil odağı sayesinde yönetilebilir olduğunu gösteriyor: Birinci evrede geliştirilmiş takviye düzenekleri, planlı üretimsözleşmeli tarım, esnek dijital finansman ve izlenebilir eser sistemleri devreye alınarak arztalep istikrarı ve finansal dayanıklılık sağlanmalı; ikinci etapta kooperatifleşme ile ölçek iktisadı, suenerji verimliliği, dijital tarım ve dijital pazar erişimi yaygınlaştırılarak verimlilik artışı ile kırsal refah desteklenmeli; üçüncü basamakta ise lojistikdepolama altyapısı, sertifikalı eserlerden katma bedel, ziraî sigorta ve yeşilrejeneratif uygulamalarla uzun vadeli rekabet gücü pekiştirilmelidir. Bu yol haritasının başarısı, devlet organları liderliğinde oluşturulacak “Uygulama ve Ölçeklendirme” yapısının hakikat önceliklendirme, hedefleme, vazifelileri adresleme ve projelerin gelişiminin takibini yapmasına bağlıdır. Böylelikle Türkiye, stratejik lojistik pozisyonu, gençleşen ve dijitalleşen üretici profili ile bölgesel ziraî tedarik merkezi olma potansiyelini gerçeğe dönüştürerek sürdürülebilir, rekabetçi ve kapsayıcı bir tarım ekosistemi inşa edebilir.
Ayşegül Selışık, FAO Türkiye Temsilci Yardımcısı “Günümüzde global besin sistemleri, insan refahı için hayati kıymette. Lakin bu sistemler, çoklu ve önemli tehditlerle karşı karşıya. Bu sıkıntılara karşı en güçlü yol haritamız ise tabiat temelli tahliller; iklim değişikliğine ahenk sağlayarak besin sistemleri üzerindeki baskıyı azaltabiliriz.”
