İRFAN DONAT
Hep söylüyoruz ya tarım kumara dönüştü, çiftçilik yapmak her geçen gün daha da zorlaşıyor diye…
Kırsalda yapılan saha çalışmaları bunu teyit ediyor.
Kredi Kayıt Ofisi (KKB) 2019 yılından bu yana her yıl sistemli olarak “Tarımsal Görünüm Saha Araştırmaları” düzenliyor.
2024 yılına ait anket çalışmasının sonuçları da açıklandı.
Raporun satır ortalarında, tarımın bugünkü gerçekleri kadar geleceğine dair de kıymetli sinyaller ve ipuçları var.
KKB Ziraî Görünüm Saha Araştırması, Frankfurt School of Finance & Management uzmanları tarafından her yıl 28 vilayette fiili olarak çiftçilik yapan işletmelerle kolay rastlantısal örneklem sistemiyle gerçekleştiriliyor.
2024’te görüşülen çiftçi sayısı 1.098 olurken, saha araştırması tarım dalının farklı alanları ve gereksinimlerini ölçen 34 sorudan oluşuyor.
Ortaya çıkan rapor, üretim ve satış süreçlerindeki kırılganlıkları açıkça ortaya koyuyor: Çiftçi en çok “girdi maliyetlerinden” yakınıyor. Gübre, mazot, yem, ilaç derken üretimin daha birinci adımında çiftçi borçla tanışıyor. Üretim bitince ne oluyor? Bu defa “beklentilerin altında kalan satış fiyatı” ile yüzleşiyor.
Rapor bize gösteriyor ki problem yalnızca ekonomik değil, birebir vakitte ekolojik!
Su kaynakları baskı altında, iklim değişiyor, toprak yorulmuş vaziyette. Her üç çiftçiden ikisi, iklimin artık “kuraklaştığını yahut dengesizleştiğini” söylüyor. Üretim sorunu orta ve uzun vadede bir besin arz güvenliği sıkıntısına dönüşebilir.
Gelin, anket sonuçlarından çıkan bulgulara birlikte göz atalım.
ÇİFTÇİ YAŞLANIYOR
Türkiye’de Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) kayıtlı 2 milyon 319 bin 426 çiftçi bulunuyor. KKB’nin araştırmasına nazaran, çiftçi yaşı 2024’te ortalama 53,2 olarak kayıtlara geçerken, genç çiftçi oranı ise sonlu bir artışla %15 düzeyinde bulunuyor. Frankfurt School tarafından 2016, 2017 ve 2018 yıllarındaki saha araştırmalarında ölçülen ortalama yaşlar sırasıyla 48,4, 48,3 ve 47,6 olmuştu. 2024 prestijiyle ortalama yaş evvelki KKB saha araştırmalarında gözlenen en düşük kıymet olan 51,1’den (2021) 2,1 yaş yüksek. Son beş yıllık trend çiftçi kesitinde yaşlanmanın süratle sürdüğüne işaret ediyor.
Ankette çiftçi yaş ortalamasının 53,2 olarak çıkması sizi şaşırtmasın. Çünkü saha araştırması için çiftçi seçiminde arazi sahipliği yahut Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) kaydı değil, “aktif” çiftçilik/çiftlik yöneticiliği kriteri gözetiliyor. Şayet ÇKS kaydı baz alınırsa TZOB’un bilgilerine nazaran, Türkiye’de çiftçi yaşı ortalaması 59 düzeyinde ve 18-32 yaş ortası genç çiftçilerin oranı yalnızca yüzde 5 ile seviyesinde.
DÖNGÜSEL TARIMDAN UZAKLAŞIYORUZ
Tarım, hayvansal ve bitkisel üretimi kapsayan ve birbirini tamamlayan bir faaliyet. Burada bir döngü var. En kolay haliyle özetlemek gerekirse hayvanların gübreleriyle bitkileri besler, o bitkilerin çıktılarıyla da hayvanların yem muhtaçlığını karşılarsınız. İçine meraların da katılması gereken bu döngünün ekonomik ve ekolojik çıktısı sürdürülebilirliği beraberinde getirir.
Ama artık tarımda döngüsel sistemden uzaklaşılıyor. Çiftçi anketi sonuçları da bunu teyit ediyor.
Saha araştırmasında, ziraî işletmelerin ana faaliyet tipi bitkisel, hayvansal ve karma olmak üzere üç kategoride izleniyor. Uzun yıllar ortalamasına bakıldığında Türkiye’de her 10 işletmeden kabaca 6’sının bitkisel üretim, geri kalan 4’ünün karma üretim (bitkisel + hayvansal) gerçekleştirdiği ortaya çıkıyor. Yalnızca hayvancılık yapan işletmeler araştırmada yüzde 1’in altında bulunuyor.
Diğer yandan bitkisel üretimle iştigal eden işletme oranında hudutlu da olsa artış trendi gözleniyor. İşte buraya dikkat… Bu artışın daha çok ana faaliyet alanı bitkisel üretim olmakla birlikte yan faaliyet olarak hayvancılık da yapan karma işletmelerin bu yan faaliyete son vermesinden kaynaklandığı varsayım ediliyor. Karma işletmelerin azalışı tek bir üretim tipinde ihtisaslaşmaya işaret ediyor üzere gözükse de öteki yandan bilhassa küçük aile işletmelerinde gözlenen entegre ve döngüsel ziraî üretim sisteminin azalmakta olduğunun da sinyali niteliğinde.
Ve şu notun da altını çizmemiz lazım: “Tarım kesiminde ekonomik, toplumsal ve çevresel açılardan karma işletmeler genel olarak daha sürdürülebilir kabul ediliyor.
ÖLÇEKLER KÜÇÜK
Türkiye’de ziraî işletmelerin büyüklüğü ölçek iktisadı açısından kâfi düzeylerde değil. Hala ortalama işletme büyüklüğünün 61 dekar düzeylerinde olduğu iddia ediliyor. Misal durum hayvansal işletmeler için de geçerli. KKB’nin yayınladığı anket sonuçlarına nazaran son beş yılda işletme tipine nazaran hayvan sayısı ortalamaları; süt inekçiliğinde 27 baş̧, besicilikte 55 baş̧, küçükbaşta 245 baş olarak ortaya çıkıyor.
Hâlbuki ölçek iktisadı açısından büyükbaşta ülkü ortalama hayvan sayısı 100 olarak önerilirken, küçükbaşta en az 300 hayvan olması tavsiye ediliyor. Bakanlığın da geçmiş yıllarda uygulamaya çalıştığı “300 koyun projesi” bunun en somut örneği. Lakin hem arazi hem de hayvan sayısı açısından ölçeklerin küçük olması üretimin maliyetini artıran, karlılığı düşüren bir faktör olarak karşımızda duruyor.
İklim değişikliği üretim maliyetlerini artırıyor
2024 saha araştırmasında genel olarak üretimi etkileyen meselelerin boyutu ve trendi pek değişmemiş.
Geçmiş yıllarda olduğu üzere “girdi pahalılığı” (%98) neredeyse tüm çiftçilerin ortak sorunu olmaya devam ediyor. Bunu “iklimsel dengesizlikler” (%65), “su kısıtı” (%36) ile hastalık ve zararlılarla çaba (%33) sorunları takip ediyor.
Bu yılın başından itibaren daha çok hissettiğimiz kuraklık ve zirai don olayları 2024 yılında yaygın halde yaşanmamış olsa da çiftçilerin iklim değişikliğinin artık kalıcı bir olgu ve sorun olduğu konusunda ikna olduğu anlaşılıyor.
Öte yandan çiftçinin en büyük kronik sorunu olan “pahalı girdiler” iklimden bağımsız bir sorun üzere gözükse de pek o denli değil.
Birkaç örnekle özetleyelim…
İklim değişikliği çiftçinin üretim maliyetini artıran bir faktör olarak karşımızda duruyor. Örneğin bir dönemde yetiştirdiği eser için dört sulama yapan bir çiftçi kuraklık periyotlarında sulama sayısını beş hatta altıya çıkarmak zorunda kalıyor. Bu da ekstra sulama ve güç maliyeti manasına geliyor.
Yaşanan zirai don sonrası eserleri hasara uğrayan çiftçi şayet ekim dönemini kaçırmamışsa tekrar fide dikimi yaparak dönemi kurtarmaya çalışıyor ki bunun da ek fide ve hazırlık maliyeti oluyor. Ya da bazen kuraklık ve çok sıcaklar bazen de çok yağışlar sonucu artan hastalık ve zararlılar için çiftçi ekstra pestisit kullanmak zorunda kalıyor. İşte bunların hepsi iklim kaynaklı girdi maliyet artışı olarak faturalara yansıyor.
Özetle “İklim değişikliği” ve “su kısıtı” çiftçiler için uzun vadeli birer sorun haline gelmiş durumda. Çünkü son dört yılda KKB’nin araştırmasına katılan her üç çiftçiden ortalama ikisi “iklim kuraklaştı/dengesizleşti”, biri ise “yetersiz su” yanıtlarını işaretliyor.
Tüm bu gelişmeler hem üretimi daha kırılgan hale getiriyor hem de bu işin sürdürülebilirliğini sorgulatıyor.
Sorun yaşamayan çiftçi sayısı her geçen gün azalıyor
Ankette çiftçilere “üretim sonrasında” karşılaştıkları sorunlar de sorulmuş.
Son beş yıllık trende baktığımızda sorun yaşamayan çiftçi sayısının her geçen yıl azalması dikkatimizi çekti. 2020 yılında “Herhangi bir sorun yaşamıyorum” karşılığını veren çiftçi oranı yüzde 29 düzeylerinde gözükürken, 2024’te bu oran yüzde 11’e gerilemiş durumda. Bir öteki deyişle Türkiye’de her 10 çiftçiden 9’u sorun yaşıyor.
Çiftçilerin üretim sonrası yaşadığı en büyük problemlerin başında sırasıyla eserlerini umduğu fiyata satamaması, alıcı bulmakta zorlanması, eser parasının geç ödenmesi geliyor.
“Ürün param geç ödeniyor” sorunu 2023’teki yüksek enflasyon ile birlikte artarken, 2024’te de çiftçi için kıymetli bir telaş ögesi olmaya devam etmiş gözüküyor.
Tahsilat müddetleri uzuyor
KKB’nin anketinde çiftçilere sattıkları eserlerin bedelinin tahsilat hali ve tahsilat müddeti de sorulmuş.
Burada dikkatimizi çeken nokta bilhassa son iki yıldır vadeli satışların (kısmen + büsbütün vadeli) 2021 ve 2022’ye nazaran yükselirken, peşin satışların görece azalması.
Raporda şu not dikkat cazibeli: “Hububat bedeli ödemelerini 2022’de 10 gün içerisinde yapan TMO, alım ölçüsünde tarihi rekorlar kırdığı 2023 yılında bu süreyi 30 güne, 2024’te ise 45 güne çıkarmıştır. KKB tarım uzmanları gerçekleştirdikleri saha ziyaretlerinde birçok tarla eseri ve sebzede de (özellikle patates, soğan, domates, karpuz, kavun) satışların neredeyse büsbütün vadeliye döndüğünü gözlemişlerdir.”
Tarım çiftçinin tek gelir kaynağı olmaktan çıkıyor
Saha araştırmasında çiftçilere (aile üyeleri dâhil olmak üzere) ziraî üretim dışında faaliyetleri soruluyor. Böylelikle hane halkının tarım dışındaki gelir kaynakları da tahlil ediliyor.
2024’te “Başka gelirimiz yok” diyenlerin oranı yüzde 29 ile her ne kadar 2023’e nazaran (%24) yükselmiş görünse de uzun vadede düşüş trendinin bozulmadığı anlaşılıyor. Çünkü 2020’de öbür geliri olmadığını beyan eden çiftçi oranı yüzde 39 gözüküyor.
2024 itibariyle çiftçi hane halklarının yüzde 71’i ziraî gelirlerine ek olarak farklı gelir çeşitleri elde ediyor. Bir diğer deyişle tarım, trend olarak çiftçinin tek gelir kaynağı olmaktan çıkıyor.
Tarıma ek olarak hane halkına gelir sağlayan birinci üç faaliyet emekli maaşı, işçi/memur maaşı, esnaflık/ticaret geliri olarak sıralanıyor.
Diğer yandan, kamuoyunda EYT ismiyle anılan ve 3 Mart 2023 tarihinde hayata geçen emeklilik düzenlemesinden sonra emekli aylığı alanların (%44) oranı yüksek kalmaya devam ediyor. Özetle kırsalda tek geçim kaynağı olmaktan çıkan tarımın geleceği ekonomik ve ekolojik zorluklarla birlikte daha fazla baskı altına giriyor.
Borçlanan çiftçi oranı artıyor
Çiftçilere, kullandıkları finansman kaynaklarının sorulduğu ankette dikkatimizi çeken bir diğer nokta ise borçlanan çiftçi oranındaki artış…
2019 yılında “Hiç borçlanmadım (Öz kaynak)” yanıtını veren çiftçi oranı yüzde 55 iken, 2024’te bu oran yüzde 28 olarak karşımıza çıkıyor.
Üretimden satışa kadarki süreçlerde kronik sıkıntılarla boğuşan çiftçi, eriyen öz kaynaklarına rağmen finansmanı farklı formlarda temin ediyor.
Geçmiş yıllarda olduğu üzere en çok kullanılan finansman tipi yüzde 61 ile banka kredisi olurken, bunu yüzde 23 ile tarım kredi kooperatifleri kredisi ve yüzde 21 ile girdi bayisinden vadeli alınan mal ya da yazdırılan borç takip ediyor.
ÖNCELİK YATIRIM DEĞİL İŞLETME KREDİSİ
Sektörün genel gidişatına yönelik fikir verecek bir diğer nokta ise kullanılan kredilerin cinsine ilişkin…
Her 10 çiftçiden 6’sı bankalardan kredi kullanıyor.
Bankalardan kredi kullanan çiftçilere aldıkları kredilerin hedefi sorulduğunda, yüzde 81’i üretime yönelik işletme kredisi yanıtı verirken, yalnızca yüzde 44’ü yatırım maksatlı ziraî kredi kullandığını söylüyor. Burada trend olarak çiftçilerin kullandığı kredilerde “işletme” kredilerinin hissesinde artış gözlenirken, “yatırım” kredilerinin hissesinde düşüş dikkat çekiyor.
Bir diğer deyişle çiftçi borçlanıyor lakin büyümek için değil, ayakta kalmak ve mevcut geçimlik üretimini koruyabilmek için… Bu tablo, ne kadar sürdürülebilir?
